‘Iets kleiner maken zet mensen in beweging’

Wat als de oplossing voor complexe vraagstukken niet ligt in nóg grotere plannen, maar juist in de durf om klein te beginnen? Het afgelopen jaar werkten vier toonaangevende ontwerpers binnen de City Deal Dynamische Binnensteden ieder aan hun eigen ambitie voor de binnenstad. Wat heeft de inzet van ontwerp en het ‘klein beginnen’ de City Deal precies opgeleverd? We gingen in gesprek met programmacoördinator Jos Sentel.

 In een bomvolle bruine kroeg presenteerden jullie op de Dag van de Stad het boek ‘Klein Beginnen’ aan het grote publiek. Hoe werd het ontvangen?

“Ik vond het fantastisch om te zien hoe enthousiast mensen reageerden. Naast de officiële overhandiging van het eerste exemplaar testten we een van onze ‘XS-producten’: het Tarot van de Stad. Dit is een set van 78 kaarten met verschillende perspectieven op de binnenstad. Iedere bezoeker kreeg bij binnenkomst zo’n kaart waar ze even later over in gesprek mochten gaan met elkaar. Dat leverde meteen een levendig gezoem en geroezemoes op, en -hoewel we maar kort de tijd hadden- verrassende nieuwe inzichten. Ik weet nog dat ik tegen Jurian Strik, onze creatief strateeg en auteur van het boek, zei: “Dat is toch wel kicken, dat mensen hier al zo vroeg op de dag mee aan de gang gaan. En dat in een cafésetting, zonder bier of wijn.”

Dat het café tot aan de nok toe gevuld was, geeft denk ik ook aan hoe sterk dit resoneert bij mensen. Iets kleiner maken triggert iets. We leven in een wereld die steeds complexer wordt en maken het steeds ingewikkelder met zijn allen. Daardoor haken sommige mensen af, omdat ze de complexiteit niet meer kunnen bevatten. Wij bieden mensen met ons XS-project een perspectief dat mensen uitnodigt. We zeggen tegen ze: ‘We gaan proberen om het juist wat eenvoudiger te maken. Laten we om te beginnen een paar kleine stapjes zetten.”

 Wat was de opgave waar jullie twee jaar geleden mee begonnen?

“De binnenstad is al lang geen winkelgebied meer. Natuurlijk zijn binnensteden nog steeds economische centra, maar het zijn ook levendige ontmoetingsplekken en bieden een breed aanbod van voorzieningen. Het is een multifunctioneel mozaïek geworden. Maar al die belangstelling leidt ook tot toenemende druk op de toch al schaarse ruimte. Dit heeft effect op de betaalbaarheid en beschikbaarheid van ruimte in de binnenstad voor bepaalde bewoners en ondernemers. Het risico op een eenzijdig winkelaanbod, ondermijning en verloedering van panden neemt toe. Ook is er een noodzaak voor grote veranderingen op het gebied van mobiliteit, klimaat, energie en groen. Ons doel: binnensteden leefbaar houden voor bewoners, aantrekkelijk voor ondernemers en levendig voor bezoekers. Dat doen we samen met tien steden, vier departementen en drie kennisorganisaties.”

Bezoekers van de boekpresentatie in Enschede. Foto: Nadia van den Berg

Hoe is het idee voor een ‘XS-project’ ontstaan?

“De aanleiding was de ‘City Deal XL-dag’, een bijeenkomst die we eind 2024 organiseerden om samen met tachtig deelnemers vanuit de Coalitie en diverse andere organisaties in Madurodam na te denken over de toekomst van de binnenstad. Die XL-dag in een XS omgeving bracht Jurian Strik met wie we toen al samenwerkten, op een idee. Ik herinner me zijn belletje nog goed, omdat het een bepalend moment is geweest voor de richting van onze City Deal. ‘Stel nou’, zei Jurian, ‘dat we op de XL-dag vier ontwerpers uitnodigen die we uitdagen om op het kleinst denkbare schaalniveau met onze vraagstukken aan de slag te gaan?’ Ik voelde meteen dat we hier iets te pakken hadden. Willen we tot een doorbraak komen, dan moeten we dingen anders gaan doen. Het sloot aan bij de woorden van Floris Alkemade, voormalig Rijksbouwmeester en onze keynote speaker in Madurodam: ‘De enige geloofwaardige route voorwaarts is: fundamenteel anders.’”

De XL-dag was het begin van de City Deal XS. Het startte als experimenteerruimte voor samenwerking met vier uitgesproken ontwerpers. Onze vraag aan hen: waar zie jij ruimte voor verandering? Kort na Madurodam presenteerden ze hun eerste observaties en ideeën en vanuit daar ontwikkelden de projecten zich organisch. Diverse samenwerkingen rondom de ontwerpprojecten ontstonden, met partners en deelnemers van de City Deal.”

Wat hebben de XS-producten jullie opgeleverd?

“Het laat zien dat alles twee of zelfs meer kanten heeft. In plaats van alleen naar het ontwikkel- of winkelperspectief te kijken, geeft het tarotspel van Tim Peeters (van Falsework, geïllustreerd door Bark Saga) je de kans om een vastgoedcasus in de binnenstad vanuit meerdere perspectieven te bezien. We zien dat dat tot leidt tot meer onderling begrip en dat vergroot de kans dat je er samen uitkomt. In het ontwerp van Sanne van Manen die tien concepten voor wonen in de binnenstad schetste, zie je hoe plekken die nu onderbenut zijn, bruisende woonbuurten kunnen worden. Je leert kansen te zien in leegstaande verdiepingen, onbenutte daken en verwaarloosde binnenplaatsen. In de posterserie van Yuri Veerman kom je vragen tegen die je in beleidsrapporten niet snel tegenkomt. Hij nodigt je uit om samen te ontdekken welke patronen en opvattingen we kunnen loswrikken. Nadia Nena Pepels bracht samenwerking in de binnenstad letterlijk in kaart, door het ontwerpen van een organisatiemodel dat uitnodigt tot kritische reflectie.

Jos Sentel

Al deze tools samen maken het verschil, doordat ze abstracte, maatschappelijke vraagstukken concreet maken, omdat ze inspireren om in actie te komen in plaats vanuit problemen te denken, en omdat ze uitnodigen tot verbeelding, in plaats van nog meer nieuw onderzoek en kennis te ontwikkelen. Dat dwingt ons om te kiezen voor wat op dat moment het belangrijkst is. Iets kleiner maken zet mensen in beweging, omdat de kans groter is dat ze het begrijpen.”

Nu de experimentele fase van de City Deal erop zit, is het tijd om de ideeën de praktijk in te brengen. Hoe gaat dat eruitzien?

“We gaan de themaprojecten en City Deal-dagen borgen in een ‘Studio Binnenstad’. Daarvoor selecteren we vijf cases die we volgend jaar gaan uitwerken in drie of vier ‘labsessies’ per casus. Bij een labsessie moet je je voorstellen dat we samen met alle belanghebbende partijen op locatie in de stad gaan zitten. Zo hopen we concrete doorbraken te creëren op punten waar in de praktijk blokkades blijken te staan. Nadia Nena Pepels gaven we bijvoorbeeld de vervolgopdracht om een denkbeeldige winkelstraat te ontwikkelen. Aansluitend bedacht ze een workshop voor gemeenteambtenaren om met de meerstemmigheid van deze straat aan de slag te gaan in een labsessie. Een concrete vraag die ze stelt: Hoe komen we tot de vijf belangrijkste actiepunten om jouw straat weer leefbaar te maken?”

Als ik het zo hoor, kan je niet wachten om te beginnen.

“Klopt. City Deals worden wel eens verlengd, maar wij hebben gezegd het ook echt in vier jaar te gaan doen. Tegelijkertijd werken we hard aan onze legacy die helpt om binnensteden leefbaar, aantrekkelijk en levendig te houden voor bewoners, ondernemers en bezoekers, ondanks de druk op ruimte door bijvoorbeeld klimaatverandering en vergrijzing. Wat wij gemeenten hopen na te laten, is een grotere regie op transformatieprojecten en nieuwe instrumenten en wetten om dit te ondersteunen.

Natuurlijk moeten we niet de illusie hebben om alle problemen die op ons afkomen in de binnenstad op te lossen. Ik denk wel dat we met de XS-producten die wij opleveren een enorme versnelling kunnen brengen in bepaalde processen en dat we een oplossing kunnen bieden voor het gebrek aan bevlogenheid en eigenaarschap. De meeste van onze Nederlandse binnensteden bestaan al 700 jaar. Die moet je niet even op een parttime manier benaderen. Dat moet je met je volle aandacht doen. Het is zo supergaaf om te werken aan de binnenstad. Het vormt immers de ziel van de stad. Ik denk dat wij met ons XS-project de spark weer in dat proces krijgen.”

Wil je ook een exemplaar ontvangen? Mail naar [email protected]