‘Begin klein om groter en gedurfder te denken’

Hoe komen we in beweging als opgaven te groot en complex lijken om op te lossen? Het afgelopen jaar werkten vier toonaangevende ontwerpers binnen de City Deal Dynamische Binnensteden aan het project City Deal XS. Jurian Strik is de bedenker van het project en schrijver van het boek Klein beginnen, vanuit zijn rol als creatief strateeg voor de City Deal. We gingen met hem in gesprek over de kracht van ontwerpend werken in complexe stedelijke vraagstukken.

Je hebt het project City Deal XS genoemd. Waarom?

“Als de opgaven en de ambities heel groot zijn – zoals het leefbaar, aantrekkelijk en levendig houden van onze binnensteden – kan het slim zijn om juist klein te beginnen. Door het niet meteen allemaal perfect te willen, ontstaat meer ruimte om iets nieuws te proberen en van richting te kunnen veranderen bij vastgeroeste vraagstukken. Klein beginnen gaat niet over klein qua ambitie, visie of lef. Klein beginnen is een manier om publieke organisaties te helpen om groter en gedurfder te denken.

De vier ontwerpers in ons XS-project brengen elk een stevige visie in. Omdat deze ideeën in een overzichtelijk project worden uitgewerkt, zonder belast te zijn met een dichtgetimmerde briefing, kan die grote visie meer kleur krijgen. Een goed klein begin is niet hetzelfde als doen wat we al doen, maar dan een heel klein beetje beter. Een goed klein begin daagt de status quo juist uit, maakt ambtenaren in de voorhoede én daarachter enthousiast en helpt publieke organisaties om zo van koers te kunnen veranderen.”

De bundel ‘Klein Beginnen’

Kan je een voorbeeld noemen van een ontwerper die de status quo uitdaagt?

 “Wat ik mooi vond aan het project van de posterserie van Yuri Veerman, is dat hij de stem van het activisme introduceerde in de City Deal. Hij daagt ambtenaren uit om samen te ontdekken welke taal ze spreken, welke woorden ze gebruiken, en welke patronen en opvattingen ze kunnen loswrikken. Zijn kleine begin is het laten klinken van een stem die je in beleidsrapporten niet snel tegenkomt. In een taalanalyse laat hij zien wat de taal van de pragmatisten is en wat die van de activisten. Los je maatschappelijke opgaven op met een toolbox of een koevoet? De toolbox is het gereedschap van de pragmatist, de koevoet dat van de activist.

Ik weet nog dat ik het best spannend vond hoe dit ging landen, maar de coalitieleden van de City Deal sloegen meteen aan op Yuri’s milde provocatie, toen hij het idee presenteerde in het Torpedo Theater, het kleinste theater van Amsterdam. Yuri daagde ons uit om kritisch naar onszelf te kijken. Ik merk dat project sindsdien een eigen leven is gaan leiden: “Laten we de spreekwoordelijke koevoet er even bij pakken”, zeggen we dan binnen de City Deal tegen elkaar. Dat heeft onder andere geleid tot een initiatief in Amsterdam waar de gemeente werkt aan een uitdagende opgave, namelijk het maatschappelijk beter benutten van leegstaande ruimtes boven winkels op de Nieuwendijk. Yuri heeft met zijn kleine project een momentum gecreëerd om daar nu op een agenderende, actiegedreven en ontwerpende manier aan te werken.”

Het project van Yuri Veerman, beschreven in de bundel ‘Klein Beginnen’

Welk project spreekt jou zelf het meeste aan?

“De één niet meer dan de ander. Zo’n portfolio van verschillende ontwerpprojecten is juist de kracht in een City Deal, omdat verschillende deelnemende steden allemaal weerandere uitdagingen en voorkeuren hebben. De gemeente Den Haag gaat verder op het project van Nadia Nena Pepels, die samenwerking in de binnenstad in kaart bracht door het ontwerpen van een organisatiemodel dat uitnodigt tot kritische reflectie. Hilversum heeft het project van Sanne van Manen – tien manieren hoe plekken die nu onderbenut zijn, bruisende woonbuurten kunnen worden – verder uitgewerkt in eigen binnenstad. En de gemeente Utrecht paste het project van Tim Peeters toe, dat helpt om een vastgoedcasus in de binnenstad met een vleugje magie los te wrikken.

De vier projecten samen kunnen meer dan één ontwerpproject alleen. Ze informeren en versterken elkaar onderling, en ze nodigen City Deal-deelnemers uit om vanuit verschillende perspectieven naar de opgave te kijken. Die werkwijze past goed binnen de City Deal aanpak — met een breed scala aan ontwerpers kunnen we verschillende richtingen proberen, om gaandeweg samen met ambtenaren te ontdekken, te expliciteren en te versterken wat werkt.”

 Dus het bepalen van de koers doe je als City Deal samen met de ontwerpers?

 “Zeker, samen met het programmateam en de ontwerpers en City Deal-partners zijn we op zoek naar doorbraken in de binnenstad. Deze ontwerpers zijn inmiddels een belangrijke deelnemer in de City Deal. Zij zijn niet de kunstenaar die zich terugtrekt op een rots, het antwoord bedenkt of de provocatie maakt en die dan terugkomt en zegt: ‘Alsjeblieft, succes ermee.’ Deze ontwerpers zijn en blijven onderdeel van het gesprek dat we voeren over de toekomst van Nederlandse binnensteden. Ze blijven dus ook betrokken bij de opvolging van hun projecten in de praktijk. Dat verloopt op een heel organische manier. Het is leuk om te zien dat ambtenaren toepassingsmogelijkheden zien die de ontwerpers van tevoren niet voorzien hadden en zo mede-ontwikkelaar worden van lokale toepassingen van de ontwerpprojecten. Daar gaat mijn werk over: dat ontdekken en versterken.”

Het tarotkaartenspel, beschreven in de bundel ‘Klein Beginnen’

Wat houdt je werk als creatief strateeg nog meer in?

“Het betekent dat ik verbindingen maak tussen complexe maatschappelijke vraagstukken en inspirerende creatieve mogelijkheden. Dat tussengebied, of dat spanningsveld, tussen beleid en creativiteit, tussen denken en doen, tussen begrijpen en uitproberen, dat heb ik altijd het meest interessant gevonden. Ik zie dat er in de publieke zaak nog een wereld te winnen is. Overheden hebben een in toenemende mate behoefte aan ontwerp, maar kunnen vaak geen scherpe en ambitieuze ontwerpvraag formuleren. Tegelijkertijd heeft het creatieve veld super veel te bieden, maar kent het niet altijd de wegen in het overheidslandschap. Het is geweldig om die twee werelden in elkaar te vouwen — om overheden te helpen om gedurfde ontwerpvragen te stellen én om een plek te vinden voor uitgesproken en getalenteerde ontwerpers in het hart van de publieke zaak.”

Ik begrijp dat de experimenteerfase nu is afgerond en dat jullie binnenkort in de praktijk aan de slag gaan. Is dat iets waar je naar uit kijkt?

“Het experiment loopt juist nog volop! Samen met de ontwerpers gaan we aan de slag met concrete casussen in de binnenstad; we stappen met de City Deal uit de kennisontwikkelfase en in de actiemodus, onder het vaandel van Studio Binnenstad. We gaan aan de slag met casussen van deelnemende steden en benutten de kennis die we hebben opgebouwd met de City Deal. De XS-producten van de ontwerpers zetten we in als gereedschap. Zo laten we mensen met het tarot van Tim Peeters verschillende perspectieven op de binnenstad proeven, ervaren en doorleven. Met Nadia Nena Pepels gaan we verder met een workshop die zij heeft ontwikkeld. Hierin gaan ambtenaren op zoek naar kleine ingrepen die het tij voor een binnenstad kunnen keren. We laten ze niet op planologisch niveau kijken, maar nadenken over aanleidingen om samen te werken in een straat. Dus de ambitie is niet meteen groots en meeslepend, maar gaat over de kleine interventies in zo’n binnenstadstraat die een groot verschil kunnen maken.”

‘Begin met lef’; de bundel beschrijft niet alleen de ontwerpprojecten maar geeft ook bouwstenen om zelf aan de slag te gaan

In je boek noem je dat ‘small wins’, kan je uitleggen wat je daarmee bedoelt?

 “Het Small Wins-raamwerk is een model van bestuurskundige Katrien Termeer dat laat zien hoe kleine, betekenisvolle successen samen kunnen leiden tot steeds grotere systeemveranderingen. Het werk van Termeer was een belangrijke inspiratiebron bij het schrijven van het boek en op de laatste bladzijden gebruik ik haar raamwerk om de meerwaarde van samenwerking met ontwerpers te onderstrepen. We hebben gemerkt hoe aanstekelijk de vier projecten werken: ze dagen de status quo uit en brengen energie op gang, wat een volgende kleine overwinning bevordert, en een volgende, totdat een combinatie van kleine overwinningen leidt tot steeds grotere doorbraken. Juist binnen de context van een City Deal levert dat mooie resultaten op.”

 Ik ga afsluiten met een grote vraag: wat hoop je dat het XS-project aan het einde van de City Deal heeft opgeleverd?

“Het uiteindelijke doel voor mij persoonlijk is een binnenstad waar iedereen zich thuis voelt. Een plek waar nacht- en dagleven, wonen en werken, en cultuur en commercie in balans zijn. Het is belangrijk dat gemeenten duidelijk zijn over wat zij belangrijk vinden in de binnenstad en manieren vinden om daar sturing aan te geven. Dat binnensteden minder marktgedreven en meer ideaalgedreven worden. Het is geweldig om te zien dat deze ontwerpprojecten daar aan bij kunnen dragen.”

Lees alles over ‘Klein Beginnen’ in de gelijknamige bundel.

Nieuwsgierig geworden?

Wil je ook een exemplaar van Klein Beginnen ontvangen? Mail dan naar [email protected].