Boeklancering ‘Leve de polder’: het moet én kan anders, als we nieuwe samenwerking omarmen

Op donderdag 4 september vond in de prachtige Tuin van de Smid in Leiden de lancering plaats van De Polder is Dood, Leve de Polder, het boek waarin Chief Exploration Officer (CXO) Suzanne Potjer in opdracht van Agenda Stad de opbrengst deelt van haar verkenning. Drie jaar lang trok ze door Nederland op zoek nieuwe vormen van samenwerking. Als bestuurskundige en als onderzoeker had Potjer gemerkt wat we bij Agenda Stad ook ervaren: het Nederlandse poldermodel loopt vast en is niet langer toereikend om duurzame oplossingen te vinden voor de uitdagingen van nu. Maar Potjer ontdekte gelukkig veel nieuwe manieren van samenwerken en sprak bestuurders, ontwerpers, wetenschappers en andere professionals die ook zien en ervaren dat het anders kan.

Bekijk hier de uitgebreide foto-impressie van de lancering.

Zo’n 80 aanwezigen, pioniers, professionals en bijdragers aan de bundel, werden verwelkomd door dagvoorzitter Christopher Baan. Programmamanager Agenda Stad Koen Haer vertelde dat Agenda Stad al 10 jaar met partners pioniert om tot maatschappelijke oplossingen te komen, maar dat het programma ook graag andere pioniers een stem wil geven en hun lessen wilde delen. Hij hoopt dat het boek ertoe leidt dat de overheid beter leert hoe ze met maatschappelijke initiatieven kan samenwerken. Want beter signalen uit de maatschappij oppikken, leidt tot effectiever beleid.

Koen Haer, Christopher Baan en Suzanne Potjer (vlnr) over de aanleiding van het boek. Foto: Kick Smeets.

Het denkpatroon van moderne controle

Vervolgens was het podium voor de auteur en CXO zelf. Suzanne Potjer bedankte haar ‘partners in crime’, onderzoeker Eva Vermeulen van Platform 31 en redacteur Joep Boerboom. Ze vertelde hoe een aantal jaar geleden het idee ontstond om namens Agenda Stad andere vormen van innovatieve samenwerking te zoeken en te delen met professionals die inspiratie zoeken. In haar verkenning zag ze het polderlandschap aan zich voorbij trekken en vond ze hoopgevende voorbeelden. Zoals het wandelende bos BOSK in Leeuwarden, de inwoners van het dorp Austerlitz die hun eigen voorzieningen gingen regelen en het Bouwdepot dat kwetsbare jongeren lucht gaf met leefgeld. Toch is ze vooral ook bezorgd over de verharding in de samenleving en de stilstand op prangende kwesties die wachten op de weg vooruit. Ze vond weliswaar goede voorbeelden van hoe het wél kan, maar die lijken ‘gevangen te zitten in de marge’. Als voorbeeld schetste ze hoe het bouwdepot dat ‘vastzit’ omdat het niet goed lukt het te borgen in het systeem. We lijden, aldus Suzanne, aan het diepgewortelde denkpatroon van moderne controle. “Wat mij extra zorgen baart, is dat we meer naar controle grijpen naarmate de complexiteit toeneemt, terwijl we zien hoe slecht dat werkt.”

“We moeten koesteren dat wij een cultuur van samenwerking hebben en dat die cultuur zelfs een woord heeft gekregen dat verbonden is aan onze leefomgeving. Maar de vraag is hoe we daar NU invulling aan moeten geven. Daar heb ik met het boek antwoorden op willen geven door met Joep en Eva met veel mensen te praten. Dat leverde verhalen op waar je je aan kunt optrekken. Ik heb getracht er een rode draad uit af te leiden over waar we naartoe kunnen gaan.”

Ga in gesprek

Over die vraag, waar we naartoe kunnen, gaat het eerste panelgesprek met deskundigen die ook hun visie in het boek hebben gedeeld. Maarten Hajer, hoogleraar Urban Futures aan de Universiteit Utrecht, schetst hoe ‘circus’ van het tripartiete overleg van de SER tussen werkgevers, werknemers en deskundigen nog altijd doorgaat, in afwachting van de nieuwe protagonisten. Hajer roept ons op ambitieus te zijn en om in te zien dat het twee voor twaalf is. “Als de overheid verschijnt wanneer ze iets gaan doen tégen mensen, dan gaat de democratie kapot.” Hajer zegt dat de ambtenaren die in de zaal zitten, ‘met voelhoorns in de maatschappij’, nu kwetsbaar zijn. Hij bepleit dat rijksambtenaren meer in het land moeten gaan werken, in Regionale Kenniscentra, met meer lokale input. Antoinet Loman, heemraad bij Waterschap Rijn en IJssel, vertelt hoe zij en haar collega-heemraad Dennis Wolsink, actief hebben geleerd hoe ze samen konden werken. Ze was vereerd met haar verkiezing tot bestuurder, maar wist ook dat er mensen met meer kennis en ervaring waren met wie ze het gesprek moest opzoeken. Niet alleen met ambtenaren, maar ook met bewoners. “Als jij het beter weet, wil ik het van jou horen, want wij zijn bezig in jouw leefgebied, waar jij woont of boert. We hebben elkaar nodig. Gun elkaar wat en laat los dat we ‘dé waarheid’ kennen.”

Het eerste panelgesprek, met Maarten Hajer, Aniek Moonen en Antoinet Loman (vlnr). Foto: Kick Smeets

Aniek Moonen, transitiekundige en klimaatactivist, bepleit dat we ‘de stem van de toekomst’ én ‘de stem van de niet-mens, de natuur’ veel meer meenemen en mensen zelf verantwoordelijk moeten maken voor de wereld van de nieuwe generatie. “We doen veel aannames over wat wel en niet kan. Vaak zijn die waar, maar als je je afvraagt hoe je naar die vraagstukken kijkt als je in 2080 zou leven, krijg je heel andere inzichten.”

“De polder faalt als compromissen voor niemand meer werken”

In het tweede panelgesprek wordt verkend wat de nieuwe waarde is die kan ontstaan. André Schaminée, partner en hoofd Social Design bij TwynstraGudde, schetst hoe hij met een ontwerpteam naar het landbouwvraagstuk heeft gekeken. Volgens hem is het stikstofprobleem het gevolg van een compromis, de PAS-regeling. “De polder faalt als de compromissen voor niemand meer werken. We blijven natuur en landbouw tegen elkaar afwegen en dat moet anders.” Hij schetste dat in een werksessie met boeren en ambtenaren, ondanks een grimmige sfeer, vooral veel overeenkomsten in waarden werden gevonden wanneer ze naar ‘de lange lijnen’ keken. “Alles wat niét bijdraagt aan die lange lijnen, moet je niet doen.”

Karin Geuijen is lector netwerksamenwerking aan de Hogeschool Utrecht en onderzoeker Bestuurs- en Organisatiewetenschappen aan de Universiteit Utrecht. Ze reflecteerde in het boek op de co-creatieve democratie. “De co-creatieve democratie is heel interessant, maar de vraag is wel: hebben we wel een gedeeld beeld over waar we naartoe willen? Bij natuur en landbouw kom je er misschien nog wel uit. Maar bij asiel niet meer. Daar stuit je op fundamentele waardentegenstellingen. Als je oplossingen met impact wil, vraagt dat meerdere vormen van democratie en aanpassingen van wet- en regelgeving, waar politieke beslissingen nodig zijn.” Volgens haar hoeft niet alles tegelijk of landelijk en is daarom een lerend netwerk van belang.

De tweede groep panelleden deelt inzichten. Andre Schaminéé, Karin Geuijen en Marije van den Berg (vlnr). Foto: Kick Smeets

Marije van den Berg werkt als onderzoeker en adviseur aan gemeenschapskracht en beter bestuur. Ze schreef onder andere De Beleidsbubbel en hoe we die liefdevol laten leeglopen. Van den Berg zegt dat Suzanne eerder aangaf dat beloftevolle initiatieven zich veelal in de marge afspelen. “Maar voor veel mensen is de Rijksoverheid juist de marge. Als je gemeenschapsdemocratie serieus wil nemen, moet je daar ook positie in nemen.” Ze schetst dat we vergeten zijn dat samenwerking een handige manier is om dingen voor elkaar te krijgen, zeker als er veel perspectieven zijn. “Die complexiteit is altijd lokaal, want dáár ervaar je het. We kunnen dat in de praktijk prima met elkaar oplossen. Maar je lost het niet op in de sturing.”

Samen tot nieuwe inzichten komen

Na deze energieke panelgesprekken, gaan de aanwezigen in vier groepen uiteen om over verschillende vraagstukken door te praten, met de thema’s van het boek als leidraad: Kracht van het collectief, De nieuwe makers, Groeipijn en Polder 2040.

Vanuit de groep De kracht van het collectief die begeleid werd door Floor Ziegler en Teun Autier, mede-initiatiefnemers van het Huis voor Actief Burgerschap en auteurs van Een Wereld van Gemeenschappen, werd teruggekoppeld dat er vanuit een casus is gesproken over de ‘drie-partijen-problematiek’. De driehoek samenleving-overheid-bedrijfsleven moet erkend worden. In de groepsdiscussie is gesproken over hoe je die drie eilanden bij elkaar brengt.

In groepen worden inzichten opgedaan en aan de overige aanwezigen teruggekoppeld. Met de klok mee: Teun Autier in gesprek, Nadya Aboyaakoub-Akkouh deelt haar inzichten, de opbrengst uit de groep Polder 2040 wordt opgetekend en Willemien Vreugdenhil over de inzichten van De Nieuwe Makers. Foto’s: Kick Smeets

Charlotte Moolenaar en Nurhan Abujidi spraken met hun groep over ‘Polder 2040’ en de vraag die opkwam was: is die polder dan überhaupt klaar? Het is belangrijk om de technische- of systeemoverheid in verbinding te brengen met de organische overheid. En verbeelding kan daarbij helpen, bijvoorbeeld door een stoel bij een overleg neer te zeggen die ‘de toekomst’ vertegenwoordigt en die een stem te geven in het gesprek. Belangrijk voor een perspectief in 2040 is vooral ook dat je scherp krijgt waar je naartoe wil. Abujidi, lector bij Zuyd University of Applied Sciences, vat de discussie in deze groep nog bondiger samen: “Give power back to the people!”

In de groep Groeipijn, begeleid door Wim Oosterveld en Nadya Aboyaakoub-Akkouh, wethouder in Amersfoort en uitgeroepen tot Beste Lokale Bestuurder in 2023, werd gesproken over de integrale aanpak, met als casus het Bouwdepot. Conclusies uit het gesprek waren dat er meer aandacht moet zijn voor het stimuleren van leren en lerend vermogen. “Daar wordt het beleid beter van en dat beleid is vervolgens weer dienend.” Dan is de cirkel rond en is er een wederkerigheid tussen systeem en praktijk.

Willemien Vreugdenhil en Martin Schulz (NSOB) koppelden terug uit de vierde groep waarin De Nieuwe Makers centraal stonden. Zij vinden dat je opgaven gemeenschappelijk moet maken. Willemien: “Als je met de lijn of met hiërarchie te maken hebt, wordt het vaak ingewikkeld. Maar als je in vormen van dilemma’s spreekt en van het afpellen van vraagstukken, dan kun je als nieuwe makers wellicht wel slagen. Maar het nieuwe maker-zijn is een specialisme, een professie. Je moet echt in je organisatie borgen dat grenswerkers een belangrijke groep zijn om in je organisatie in te zetten.” Daarnaast ging het in de discussie veel over het ‘jij-zij’-gevoel en het belang van het verdragen van je eigen ongemak wanneer het schuurt.

Niet één, maar twee

Koen Haer overhandigt een eerste exemplaar aan Floor Ziegler. Foto: Kick Smeets

Dan is het moment aangebroken om het eerste exemplaar, of eigenlijk de eerste exemplarén, te overhandigen. Als opdrachtgever presenteert Koen zijn eerste exemplaar van De Polder is Dood, Leve de Polder aan Floor Ziegler. Suzanne Potjer overhandigt haar eerste exemplaar aan wethouder Nadya Aboyaakoub-Akkouh. Na dit feestelijke moment nodigt Koen de aanwezigen uit om hier en elders, het gesprek aan te gaan over de nieuwe polder. Daarom, licht hij toe, krijgen de aanwezigen niet één, maar twee exemplaren van het boek mee. “We horen graag terug hoe jullie het boek hebben ervaren hoe het jullie helpt.”

…En Suzanne Potjer presenteert een eerste exemplaar aan Nadya Aboyaakoub-Akkouh. Foto: Kick Smeets

Christopher dankt Koen en de aanwezigen en rondt af, maar niet voordat hij het slotwoord gunt aan Suzanne Potjer. Haar uitspraak dat ze zowel bezorgd als hoopvol is, deed hem denken aan een uitspraak van de Tsjechische politicus Václav Havel: “Hoop is niet de verwachting dat iets goedkomt, maar het intrinsieke geloof dat wat je doet betekenis heeft, ongeacht de uitkomst.”

Suzanne bedankt nogmaals de mensen die het boek mogelijk hebben gemaakt. Tot slot benadrukt ze dat ze inderdaad oprecht bezorgd is. “We moeten écht op andere manieren gaan denken. Als we daarin slagen, dan zijn de stappen wellicht minder groot dan ze nu lijken en is er ook ruimte om lessen mee te nemen.” Ze bepleit dan ook niet zozeer een revolutie als wel een polder-evolutie. “Die polder groeit op oude grond. Help elkaar. We hebben elkaars puzzelstukjes.”

Suzanne rondt af met zorgen, maar vooral ook hoop. Foto: Kick Smeets

Nieuwsgierig geworden naar het boek? Wil jij ook aan de slag met en in die nieuwe polder? Op de website levedepolder.nl kun je je inschrijven voor de nieuwsbrief en een digitaal exemplaar van De Polder is Dood, Leve de Polder downloaden. Wil je graag een fysiek exemplaar? Dat kan ook, voor een zeer schappelijk bedrag voor verzending, kun je het boek bestellen. Wil je méér exemplaren bestellen, omdat je vindt dat je hele team eigenlijk met deze inzichten aan de slag moet? Dat juichen we graag toe. Neem contact met ons op via [email protected] om afspraken te maken voor bulkbestellingen of voor inlichtingen over presentaties en lezingen.

Hebben? Ga naar www.levedepolder.nl! Foto: Kick Smeets