Netwerk Lokale Weerbaarheid Cybercrime zet zich ook na afronding City Deal in voor implementatie succesvolle tools

Op 13 november kwam met een groot slotcongres een einde aan de City Deal Lokale Weerbaarheid Cybercrime. Of toch niet? “Het belangrijkste resultaat is dat alles waar het de City Deal om te doen was, dóórgaat, met een goed netwerk, zoals landelijk als regionaal”, aldus programmaleider Roy Tomeij. We spraken met Roy en coördinator en secretaris van de deal Sten Meijer van het Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid (CCV) over de lessen en de impact na vijf jaar City Deal Lokale Weerbaarheid Cybercrime.

Hoe is de City Deal Lokale Weerbaarheid Cybercrime ontstaan?

Sten: “In 2017 stond het onderwerp ‘cyber’ op de agenda van een G40-dag. Frans van der Doelen, destijds beleidsstrateeg bij JenV, was daarbij en is inventariseerde vervolgens wat er al gebeurde rond het thema en welke gremia daarbij betrokken waren. Dat leidde in 2019 tot een uitvraag van cyberprojecten bij de G40 onder de noemer ‘Connected Cyber Cities’. In 2020 vond een nieuwe uitvraag plaats en werden de 14 projecten waar financiering aan werd verstrekt, samengevoegd in de City Deal Lokale Weerbaarheid Cybercrime. Later dat jaar verscheen de Lokale Cyberwegenkaart.”

Roy: “Die Cyberwegenkaart is belangrijk geweest voor de scoping. Cybercrime is een groot en veelomvattend thema en het was belangrijk voor de City Deal om te benoemen waar we wél en ook waar we niét van zijn.”

Sten: “De Cyberwegenkaart kende vier thema’s en de scope van de City Deal werd vastgesteld op het thema, Cybercrime en Gedigitaliseerde Criminaliteit. En daarbinnen op kwetsbare doelgroepen: jongeren, senioren en het mkb.”

Roy: “Het is belangrijk om daarin de primaire en secundaire doelgroepen te onderscheiden: we wilden die kwetsbare doelgroepen weerbaarder maken, door de primaire doelgroep, gemeenten, te ondersteunen met beleid en interventies en zo de bewustwording en bekwaamheid rond dit thema te stimuleren.”

Roy Tomeij presenteert de opbrengst van de City Deal Lokale Weerbaarheid Cybercrime tijdens de CoP Jaarparade in november 2025

Welke werkwijze heeft de City Deal gehanteerd?

Sten: “Ook hier was JenV-collega Frans van der Doelen belangrijk. Hij wist bij de eerste twee subsidierondes middelen te regelen om innovaties mogelijk te maken. In de eerste tranche van de City Deal was het nog een beetje ‘1000 bloemen bloeien’, met enkele kaders. Gemeenten kwamen met ideeën en voor elke interventie was 50k per project beschikbaar. Gaandeweg zagen ook andere betrokken departementen, zoals BZK, de meerwaarde voor hun beleidsthema’s en brachten ze eveneens budget in.”

Roy: “Dat is denk ik ook een belangrijke les voor andere City Deals: maak je (eind)doelgroepen scherp – in dit geval dus jongeren, senioren en mkb – en stel dan ook samen vast: wie ís daar nou eigenlijk van? Als je de doelgroep weet, kun je ook de ‘eigenaar’ aanspreken. Daar kwam nog iets bij, namelijk een lokale infrastructuur. Vanuit het Rijk en de City Deal kun je een landelijk netwerk organiseren, maar je hebt ook een regionale samenwerking nodig, als hefboom, om alle gemeenten en partijen in een regio te bereiken. Vanuit het Rijk is dat lastig; daar heb je vaak al drie verschillende contactpersonen bij een gemeente, één voor elke doelgroep van de deal. En de inrichting verschilt ook per gemeente.”

Sten: “In vervolgtranches zijn we innovatieprojecten meer per doelgroep gaan uitvragen. Dat was nodig omdat die doelgroepen scherper werden en ook het thema Online Aangejaagde Ordeverstoring (OAOV) zich bij ons aansloot.”

Roy: “Je kunt de City Deal zien als fabrikant of importeur met mooie producten in een centraal distributiecentrum. We hebben gemeenten nodig om die producten weg te zetten. Om die gemeenten goed te kunnen bereiken, is later tijdens de looptijd van de deal budget vrijgemaakt om regionale organisaties te betrekken. Zij vervullen een aanjaagrol richting hun gemeenten. In sommige regio’s werden ook daadwerkelijk ‘regioaanjagers’ aangesteld als de verpersoonlijking hiervan. Ze hebben een belangrijke rol vervuld om gemeenten meer bewust en bekwaam te krijgen op het thema cyberweerbaarheid. Als je echt wat wil bereiken voor de doelgroep, moet je de vragende en brengende partijen bij elkaar brengen en dat hebben we via een ‘whole system in the room’-aanpak gedaan. Door ieders rol en toegevoegde waarde te duiden, konden we voorkomen dat partijen ‘meeliften’ zonder actief bij te dragen aan de deal.”

Sten: “En die ‘whole system in the room‘-aanpak heeft eraan bijgedragen dat we de ‘witte vlekken’ in kaart konden brengen: de thema’s waar echt nog interventies nodig waren. En zo konden we tijdens de tweede en derde tranche veel gerichter uitvragen.”

Sten Meijer blikt vooruit tijdens de CoP Jaarparade in november 2025.

Dat jongeren en senioren online kwetsbaar kunnen zijn voor cybercrime is begrijpelijk. Maar hoe verhoudt het mkb zich hier als doelgroep toe?

Roy: “Een mkb-ondernemer is natuurlijk in de eerste plaats ook gewoon een mens. Iemand die bovendien een bedrijf overeind moet houden. Maar dat vergt veel tijd en aandacht waardoor ondernemers niet altijd scherp zijn op cyberweerbaarheid. Bovendien kan een incident voor een onderneming al gauw leiden tot grote schade, economisch, maar als een bedrijf stil komt te liggen kan het ook arbeidsplaatsen kosten. Bovendien: de focus in de City Deal lag weliswaar op preventie, maar we ontdekten dat een bedrijf dat gehackt is, vaak ook niet weet waar ze terecht kunnen voor hulp. Daarom hebben we ook dit thema, incident response, meegenomen in het vervolg van de deal. Het is mooi om te zien dat partijen als MKB-Nederland, het Digital Trust Center en het Platform Veilig Ondernemen de City Deal interventies daadwerkelijk richting de ondernemers weten te krijgen, ook in 2026.”

Voor City Deals is innovatie en experimenteerruimte belangrijk. Hoe kwam dit tot uiting in de City Deal Lokale Weerbaarheid Cybercrime?

Sten: “Belangrijk uitgangspunt voor de City Deal was ook: hoe krijg je het thema cybercrime meer tussen de oren? Zo zijn ook de tranches ontstaan met de uitvragen. Want uiteindelijk kun je iets maken, maar gemeenten moeten het wel gebruiken. Je ziet bijvoorbeeld bij een project als HackShield, waarbij schoolkinderen cyberrisico’s leerden herkennen, dat niet alleen scholen, maar ook lokale bestuurders gingen meewerken en langskwamen op school om een praatje te houden. Bij zulke initiatieven zie je dat wat in het klein een spelletje lijkt, méér wordt door de som der delen. Een ander voorbeeld zijn voorlichtingsfilmpjes ‘Echt of Nep’ voor senioren die door de VeiligheidsAlliantie regio Rotterdam zijn ontwikkeld. Die zijn echt effectief doordat je ze afspeelt in een zaal met senioren en dan het gesprek aangaat. Dus niet alleen vanuit het negatieve benaderen, maar met een handelingsperspectief. Vanuit BZK kwam extra budget vrij voor nog eens drie filmpjes, ook bijvoorbeeld over een actueel risico als voice cloning. Vanuit het CCV hebben we de video’s geborgd en we zien dat die veel opgevraagd worden. Dergelijke experimenten werken effectief als vliegwiel: gemeenten pakken het op omdat het lándt en zo blijft het thema ook op de beleidsagenda. Als je maar focust op de weerbaarheid van de doelgroep en wegblijft bij hangijzers als techniek en security.”

Roy: “De City Deal was volledig innovatiegericht omdat we niet slechts wilden verkondigen ‘gij zult weerbaar worden, burgers!’ maar gemeenten ook de instrumenten wilden aanrijken om dat te bewerkstelligen. Dat handelingsperspectief is belangrijk, omdat je weet dat de menskracht bij gemeenten ook beperkt is voor dit thema.”

Over experimenteren gesproken, jullie hebben ook Ontwerpkracht ingezet in de City Deal. Wat heeft dat jullie gebracht?

Sten: “Dat klopt. Bij een bijeenkomst van de coalition of the willing rond de doelgroep Senioren heeft ontwerper Tom Loois getoond hoe je bewustwording kunt creëren vanuit een ontwerpinsteek. Zijn voorbeelden – een ‘marktplaats’ waar mensen foto’s konden kopen die afkomstig waren van Facebookprofielen en een landkaart waar foto’s op locatie zichtbaar waren die mensen van hun kat hadden gemaakt – waren effectief omdat ze mensen aan het denken zetten over privacy. Toen zijn vanuit de coalitie ontwerpers benaderd die drie ontwerpen gemaakt hebben om senioren bewuster te maken over digitale veiligheid. Daar willen we volgend jaar nog verder invulling aan geven.”

Wat zien jullie als het belangrijkste resultaat van de City Deal?

Roy: “Dat er een vorm van borging is en dat alles waar het de City Deal om te doen was, dóór blijft gaan. Dus de City Deal was geen hype of speeltje, maar een instrument dat een belangrijk maatschappelijk issue dat om blijvende aandacht vraagt, goed heeft laten landen en gemeenten meer handelingsperspectief biedt. We hebben goede spelers aan boord die gecommitteerd zijn en we hebben bovendien een stevige community van partijen in de regio, dankzij de regioaanjager.”

Roy Tomeij tijdens het Slotcongres Lokale Weerbaarheid Cybercrime. Foto: IG Visuals – Iris Gotjé

Sten: “Dat netwerk is inderdaad heel belangrijk. We hebben zo’n 50 interventies ontwikkeld. Van een aantal dat niet uit de verf kwam, hebben we waardevolle lessen geleerd. En zo’n 35 interventies hebben tot goede tools geleid die we met name dankzij dat goede netwerk ook bij alle gemeenten onder de aandacht kunnen brengen. Hoewel de City Deal landelijk en thematisch opereerde, zagen we hoe regio’s van elkaar konden leren en structuren van elkaar konden kopiëren doordat ze samen om tafel zaten.”

Roy: “Hier ligt zeker een enorme kans. De gemeente is al een lokaal ecosysteem met partijen als de politie. En gemeenten in een regio vormen samen ook weer een ecosysteem. Met de coördinerende rol van het CCV is er bovendien een landelijk ecosysteem om samen te werken. Door gelijkwaardig samen te werken, maar wel vanuit je eigen ‘scope’, vanuit ‘waar je van bent’, kan iedereen doen waar ze voor zijn en juist daardoor elkaar versterken.”

Hoe nu verder?

Roy: “De City Deal is afgerond, maar de opgave natuurlijk nog niet. Gelukkig zijn er middelen beschikbaar waardoor, ondersteund en ontzorgd door het CCV, volgend jaar kan worden ingezet op de landelijke implementatie van de succesvolle interventies van de City Deal.

Sten: ”Met de partners van de City Deal hebben we een ‘gereedschapskist’ ontwikkeld met de 35 tools en interventies die zich lenen voor een brede implementatie. Samen met het landelijke en regionale netwerk gaan we als CCV zorgen dat deze interventies zo laagdrempelig mogelijk beschikbaar worden gemaakt voor gemeenten en partners. Zo stellen we alles in het werk om gemeenten te helpen kwetsbare inwoners en ondernemers cyberweerbaarder te maken.”

Sten Meijer (rechtsboven) met het CCV-team Cyberveiligheid

Meer weten over de City Deal Lokale Weerbaarheid Cybercrime? Op de website van het CCV lees je onder andere over de inspirerende slotbijeenkomst en vind je het City Deal Magazine (.pdf), waarin de belangrijkste lessen van de deal zijn opgetekend. Binnenkort lees je op Agendastad.nl meer over de borging van deze City Deal.

Dit was een interview in de reeks Slotinterviews rond de afronding van City Deals. Lees ook eerdere slotinterviews, zoals het interview met Jan-Willem Wesselink over de City Deal Een Slimme Stad.