Gemeente Houten en Town Deal Krachtige Kernen delen openhartig hun kennis over maatschappelijke onrust met de Community of Practice

Op dinsdag 9 juni kwam de Community of Practice van Agenda Stad bijeen in Houten, waar we in de Raadszaal van het gemeentehuis werden welkom geheten door Janneke ten Kate van Platform31 en burgemeester Karen Heerschop. En door Willemien Vreugdenhil, projectleider van de Town Deal Krachtige Kernen. Want we zijn vandaag in Houten op uitnodiging van de Town Deal, waarin verschillende kleinere gemeenten zich buigen over de impact van maatschappelijke onrust.

Dag van de Stad op 28 en 29 oktober

Janneke bedankte de mensen van de Town Deal voor de organisatie en blikte kort terug op de geslaagde CoP-sessie in maart, waar we veel leerden door met ontwerpers aan de slag te gaan met vraagstukken in onze deals. Janneke wees op de Special Ontwerpkracht en de Experimenteergids voor City Deals, die daar gepresenteerd werden en die City Deals veel handvatten kunnen bieden bij de inzet van ontwerpkracht. Dan is het de beurt aan programmamanager Koen Haer van Agenda Stad om de gemeente Houten en de Town Deal te bedanken voor de uitnodiging en om de mensen van de gemeente Houten die Agenda Stad wellicht nog niet goed kennen, mee te nemen in de missie van het programma. Koen hoopt zo veel mogelijk betrokkenen bij de City Deals en Town Deal te kunnen verwelkomen op de Dag van de Stad die op 28 en 29 oktober plaatsvindt in Friesland, waarbij op 28 oktober de kracht van kleinere kernen in Friesland centraal staat en het hoofdcongres op 29 oktober in de Stadsschouwburg in Leeuwarden wordt georganiseerd. Op dit moment wordt hard gewerkt aan het bestuurdersprogramma en de voorbereiding van de ondertekening van de City Deal over Energiearmoede. Er wordt nog verkend of er ook een bestuurderstafel komt rond de Town Deal.

Koen Haer praat de deelnemers bij over de laatste ontwikkelingen rond Agenda Stad. Foto: Paul Tolenaar.

Daarnaast verloopt de verkenning van de City Deal over Campusontwikkeling en Innovatie-ecosystemen voorspoedig en wordt er met zusterprogramma’s Regio Deals en NPVR gekeken naar campus-ontwikkeling in niet-stedelijke gebieden. Er wordt gekoerst op ondertekening in het eerste kwartaal van 2027. Tot slot roept Koen de vertegenwoordigers van City Deals op om in september 2026 tijd in te ruimen voor het invullen van de Impact Maak- en Meettool, waarvan de resultaten half oktober binnen moeten zijn. In de eerste CoP van 2027 zullen we dan samen op de bevindingen reflecteren.

Machteloosheid

Vervolgens heet burgemeester Heerschop ons welkom in Houten. Ze vertelt dat Houten sinds een jaar deelneemt aan de Town Deal en dat er veel gebeurd is in de tussentijd. Zo is er veel onrust geweest rond de opvang van asielzoekers in Houten. Er is, schetst de burgemeester, nog geen asielzoeker opgevangen, maar wel veel tijd en energie in de onrust gaan zitten. Zo moest zelfs de ME eraan te pas komen toen demonstraties dreigden te ontsporen. De burgemeester stelde zich open op en vertelde hoe de negativiteit en machteloosheid die ze ervoer onder haar huid gingen zitten en hoe dat een nieuwe gewaarwording was, terwijl ze al sinds 2009 als burgemeester actief is. Ze betreurt dat het ondanks een zorgvuldig traject met bewonersavonden, toch mis heeft kunnen gaan.

Burgemeester Karen Heerschop schetst de dilemma’s waar de gemeente mee worstelt rond maatschappelijke onrust. Foto: Paul Tolenaar

Dan nemen Léon Kornmann en Gerald van der Linden, adviseurs Openbare Orde en Veiligheid in Houten, ons mee in de gebeurtenissen rond de asieldiscussie en de aanloop naar de demonstratie op 14 oktober vorig jaar, toen de ME moest optreden tegen een dreigende situatie. Ze schetsen hoe al eind 2023 een inloopavond had plaatsgevonden bij een beoogde AZC-locatie, waar 800 mensen op afkwamen. Op de onrustig verlopen avond, volgde een handtekeningenactie die 5000 handtekeningen vóór en 5000 tégen de komst van een AZC opleverde.  Er werd een andere locatie gezocht voor de 337 asielzoekers die conform de spreidingswet opgevangen zouden worden. Op vijf nieuwe inloopavonden kwamen in totaal zo’n 400 mensen af. Ook hier bleek het lastig zorgen weg te nemen en de avonden positief af te ronden. De spanningen namen toe. De polarisering in het landelijke debat hielp hierbij niet. Van der Linden benadrukt hoe belangrijk het in de aanpak van de gemeente was om in gesprek te zijn en blijven met voor- en tegenstanders. Het werd duidelijk dat demonstraties in toenemende mate ‘gekaapt’ werden door landelijke actiegroepen en radicale groeperingen.

Kornmann (midden) en Van der Linden (links) nemen ons mee in de gebeurtenissen rondom de asielopvang en de protesten ertegen. Foto: Paul Tolenaar

Burgemeester Heerschop zegt dat de Wet Openbare Manifestaties het recht op demonstraties stevig beschermt. “Eigenlijk moet je als gemeente elke demonstratie en tegendemonstratie faciliteren, ook nog op ‘gehoor- en zichtafstand (70 meter, red.). Dat hebben we dus ook toegestaan. En dat terwijl de tegendemonstatie bij de verkeerde gemeente – Utrecht – was aangemeld.” De vraag rijst of de WOM nog wel voldoet in deze tijd. Voor de burgemeester gaat het om het verschil tussen vreedzaam demonstreren en geweld gebruiken. Als burgemeester, schetst ze, heb je ‘nul’ instrumenten. Pas als er iets gebeurt, kun je een noodbevel inzetten. Preventief handelen is lastig.

In gesprek blijven

Het belangrijkste instrument om demonstraties vreedzaam te laten verlopen, blijft dan toch om continu in gesprek te blijven met de actiegroepen. “Ik heb tegen voor- en tegenstanders gezegd: ‘Ga elkaar niet bestrijden, dat is zonde van de energie. Geef gewoon je mening en laten we beloven dat we elkaar niet verrassen’.” Naast veel energie in gesprekken steken, is het belangrijk om als OOV en politie te investeren in online monitoring en duiding. Om met best/worst case scenario’s te werken en rekening te houden met landelijke groeperingen en de invloed van landelijke politiek. Sorteer voor op contra-demonstranten vooral: blijf sturen op de-escalatie.

Kornmann, Van der Linden en burgemeester Heerschop constateren dat vreedzaam demonstreren onder druk staat en de grenzen van de ‘faciliteerbaarheid’ voor gemeenten als Houten bereikt zijn.

Uit de zaal komt de vraag welk aanvullend instrumentarium de burgemeester graag zou zien om escalatie te voorkomen. Burgemeester Heerschop zou graag preventief fouilleren willen kunnen inzetten en de mogelijkheid willen hebben een gebiedsverbod te kunnen instellen.

Dan ontstaat er commotie in de zaal. De burgemeester lijkt boos uit te vallen naar Van der Linden en stuurt haar collega de zaal uit. De aanwezigen kijken verschrikt en vertwijfeld op. Willemien Vreugdenhil van de Town Deal Sterke Streken neemt het woord en vraagt: “Wat gebeurt hier nou? Dit is niet ok.” De spanning wordt gebroken als Van der Linden terugkeert met de burgemeester en het schouwspel in scène gezet blijkt. Vreugdenhil: “Wij ervaren dat je aan de ene kant heel veel kunt wéten over een onderwerp, maar dat het iets heel anders is als je er zelf mee geconfronteerd wordt. Ik kan heel veel weten over mijn collega Tara, maar dat is heel wat anders dan dat ik Tara kén. Ik ken iemand niet als ik alleen maar iets over iemand verzamel. Dat geldt ook voor groepen in onze samenleving. Wij hebben geleerd: het begint met contact.”

Gelukkig, het incident bleek in scene gezet. Maar de zaal weet nog van niets. Foto: Paul Tolenaar

Kwetsbaarheid toelaten

Vervolgens brengt Willemien de deelnemers in vervoering met een prachtige vertolking van het lied ‘Je mag ook verliezen’ van zangeres Eline. De boodschap is: je mag je kwetsbaarheid toelaten, zeker ook hier, vandaag.

Willemien en Charlotte van Kleef, beleidsmedewerker van het programma OMO (Ondersteuningsnetwerk Maatschappelijke Onrust) bij BZK, nemen ons vervolgens mee in de doelstellingen van de Town Deal Krachtige Kernen. Willemien heet expliciet de VNG en M50 welkom op deze CoP-dag, want, zo schetst ze, de koepels zijn belangrijk voor de deal.

Willemien Vreugdenhil met haar prachtige vertolking van ‘Je mag ook verliezen’.

Van Kleef schetst hoe ze al jaren werkt aan het thema maatschappelijke onrust en merkte dat een website maken en gemeenten tools aanrijken ter ondersteuning, niet voldoende is. Tijdens een treinreis raakte ze in gesprek met toenmalig dealmaker Steven Kroesbergen van Agenda Stad en zo ontstond het idee voor de Town Deal Krachtige Kernen. Nadat de uitgangspunten van de deal zijn toegelicht, presenteert Vreugdenhil de syllabus van de Town Deal, een eerste proeve met lessen voor kleinere gemeenten in de omgang met maatschappelijke onrust. De eerste les is dat dat de ‘institutionele kwetsbaarheid’ van kleinere gemeenten maatschappelijke onrust daar éxtra spannend maakt. En les twee is dat kleine kernen en hechte gemeenschappen een andere dynamiek kennen bij maatschappelijke onrust dan grote steden. Je komt elkaar immers tegen in de supermarkt.

Voedingsbodems van onbehagen

Vervolgens neemt Charlotte van Kleef ons mee in een zeer inzichtelijke presentatie over de voedingsbodems van onbehagen, zoals: een gebrek aan grip, de ervaren oneerlijkheid vanuit de samenleving en de verruwing in de samenleving. “Het gaat om belangen en verlangens”, vat Van Kleef samen.

Charlotte van Kleef (links) vertelt over maatschappelijke onrust. Foto: Paul Tolenaar.

De brede maatschappelijke tendens van het ervaren gebrek aan grip, maakt ook dat het moeilijk is om maatschappelijke onrust als thema bij één domein onder te brengen. Of zoals Vreugdenhil zegt: “Het maakt niet uit bij welke afdeling je het belegt, maatschappelijke onrust is een reizend circus’.

Ter illustratie wordt het omgaan met de Zwarte Piet-discussie in Staphorst besproken. Medewerkers van de gemeente geven aan dat de samenleving in Staphorst een eigen tempo van geleidelijke veranderingen kent. “Tegelijkertijd schuurt het dat bij buitenstaanders het beeld zou bestaan dat Staphorst niet wíl bewegen en dat doet ons pijn.”

Na een levendige wisseling van ervaringen komt Vreugdenhil bij Les 3: Van participatie naar presentie. Ze onderstreept dit inzicht met het voorlezen van een passage over ‘het goede’ uit Leven en Lot van Vasili Grossman.

Kroketten met een traan. Nog één keer deelt scheidend programmasecretaris van Agenda Stad en coördinator van de CoP Dewi Brinkhuis de lunch uit. We zullen haar missen. Fotograaf Paul Tolenaar ook.

Na dit indrukwekkende ochtendprogramma krijgt het gezelschap een lunchpakket aangereikt voor onderweg. Want er staat een stevige wandeling door Houten op het programma, waarbij we onderweg naar het middagprogramma in restaurant De Roskam, op verschillende locaties worden bijgepraat over opgaven en interventies in Houten, rondom klimaatadaptatie, het leefbaar en attractief houden van het centrum en een gezonde en veilige leefomgeving.

Toelichting op de opgaven en oplossingen van de gemeente Houten, tijdens een mooie wandeling door de gemeente. Foto: Paul Tolenaar

Foto: Paul Tolenaar

Visualiseren en reflecteren

Aangekomen in De Roskam bestaat het middagprogramma uit een tweetal workshops. In één van de workshops kunnen deelnemers de opgaven van hun gemeenten of City Deal visualiseren met behulp van o.a. Playmobil. De poppetjes vertegenwoordigen actoren in het vraagstuk en werden in een bepaalde opstelling neergezet om de situatie na te bootsen. Vervolgens gingen de deelnemers met elkaar in gesprek over de gekozen opstelling en werden vragen aan de casusinbrenger gesteld om te verdiepen. Door de manier van vragen en de fysieke opstelling kwamen er geregeld onverwachte inzichten naar boven. Tot slot werd toegewerkt naar de gewenste situatie door de poppetjes te herpositioneren en te benoemen wat daarvoor nodig zou zijn. Ook dit leverde soms verrassende inzichten op.

Zeg het met Playmobil. Samen de de opgave én de oplossing visualiseren. Foto: Paul Tolenaar.

De andere workshop draaide om reflectie en maakte gebruik van de zogenaamde Signs of Safety-methode. Hierin werden open en helpende vragen gesteld die inbrengers hielpen om te reflecteren op hun casus. De workshop bestond uit drie onderdelen; Succes – Wat ging er volgens jóu goed? Obstakel – Waar loopt jíj tegenaan? En als laatste de leervraag – Wat heb jíj nodig?

In de tweede workshopruimte was er ruimte om stil te staan bij de vraag: wat heb jíj nou nodig? Foto: Paul Tolenaar

Kleinkunst als uitsmijter

Uit de korte terugkoppeling op beide workshops bleek dat deze tot nieuwe inzichten hadden geleid. “Je bespreekt dingen die je wel wéét, maar als je het gevisualiseerd ziet, geeft dat toch een nieuw perspectief”, klonk het. En: “Mooi om de kwetsbaarheid te zien en dat mensen benoemen wat ze nodig hebben. Zo kwam iemand in onze groep tot het inzicht dat ze gewoon hulp moet vragen aan een collega.”

Het laatste woord, nou ja, bijna, is aan Janneke ten Kate die namens Platform31 de dag begeleidde en iedereen van harte bedankt voor de deelname en de hoop uitspreekt dat het voor iedereen een leerzame dag was. Ze ziet iedereen graag weer op 29 september, als we op de volgende CoP te gast zijn bij de City Deal over AI in Amersfoort.

Charlotte Glorie houdt ons met haar prachtige stem en parabels een spiegel voor. Foto: Paul Tolenaar

Het echte slotakkoord is voor Charlotte Glorie, kleinkunstenares met een gouden stem, die ons met prachtige liedjes en een parabel over een koning die vergeefs zoekt naar een ‘zielige onderdaan’, het nodige te denken meegeeft voor de terugreis.

Kon je er niet bij zijn of heb je behoefte aan een geheugensteuntje? Kijk hier de presentatie van de gemeente Houten of de presentatie van de Town Deal en programma OMO terug.