Na vijf jaar intensieve samenwerking kwam eind vorig jaar de City Deal Lokale Weerbaarheid Cybercrime ten einde. Wat begon als een ambitieus experiment groeide uit tot een breed netwerk van gemeenten, ministeries, politie, onderzoekers en private partijen. Allemaal werkten zij samen aan één doel: het versterken van de digitale weerbaarheid van burgers en ondernemers op lokaal niveau. Nu staan de initiatiefnemers voor de volgende stap: hoe zorgen we dat alle kennis, projecten en interventies niet verdwijnen, maar juist breed worden toegepast? Twee betrokken beleidsmedewerkers leggen uit wat de volgende stap is.

Tim van Vliet

Vijf jaar City Deal leverde een indrukwekkende hoeveelheid kennis en concrete interventies op. Denk aan projecten als ‘Cyberbreinen in beeld’ in Almere, lesprogramma’s zoals ‘Digitaal niet te foppen’, en diverse jeugd- en mkb-interventies. Al deze initiatieven zijn vastgelegd in wat Tim van Vliet, beleidsmedewerker bij het ministerie van Justitie en Veiligheid, de ‘gereedschapskist’ noemt.

In deze database van het Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid (CCV) zitten 35 tools en interventies die zich lenen voor een brede implementatie. “De City Deal heeft deze gereedschapskist aan interventies opgeleverd voor verschillende doelgroepen,” vertelt Van Vliet. “We hebben met koplopers gewerkt en samen met partners en onderzoekers gekeken: wat werkt, wat niet, en waar is behoefte aan? Op basis daarvan gaan we nu dit jaar verder met selecteren en deze interventies actief richting gemeenten en andere partners brengen. 2026 wordt daarmee echt een overgangsjaar: van ontwikkelen naar toepassen.”

Landelijke spreiding als volgende stap

Een belangrijk doel in deze vervolgfase is het voorkomen van ongelijkheid tussen gemeenten, vult Dirk Maats, beleidsmedewerker bij het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, aan. Niet elke gemeente beschikt namelijk over dezelfde kennis of capaciteit om cybercrime aan te pakken en het belang van een gelijk speelveld is groot. “Je wilt toe naar een gelijkmatig aanbod van ondersteuning. Dat alle gemeenten dezelfde handvatten hebben om hun inwoners te helpen. Je wilt voorkomen dat de ene gemeente heel actief is en de andere achterblijft.”

Dirk Maats (geheel links op de foto) bij de uitreiking van de ‘Unlock Award’ voor de interactieve film ‘Echt of Nep?’

Die ambitie vraagt om meer dan alleen het beschikbaar maken van kennis. Het gaat ook om het actief ondersteunen van gemeenten bij de toepassing ervan. Van Vliet voegt toe: “Omdat cybercriminaliteit al langer een probleem is, zien we dat de urgentie wordt gevoeld op lokaal niveau, maar dat het handelingsperspectief vaak ontbreekt. Daarom willen we gemeenten echt gereedschap meegeven, en ze stimuleren om dat samen met lokale partners en buurgemeenten in te zetten.”

Van film tot Cyberwegenkaart

In de ‘gereedschapskist’ van de City Deal zijn meerdere interventies te vinden die klaar zijn voor bredere toepassing. Een aansprekend voorbeeld is de interactieve training cyber­weerbaarheid voor senioren, ‘Echt of nep?’. Deze voorlichtingsfilm laat verschillende situaties zien waar senioren mee te maken krijgen, zoals WhatsAppfraude, phishing, stemnabootsing en bankhelpdeskfraude. Maats: “Dankzij de ‘stopmomenten’ in deze film kun je makkelijk met een groep in gesprek over wat ze zien en wat ze zelf zouden doen. Het is laagdrempelig: een zaaltje en een kop koffie zijn genoeg. Mensen herkennen zich in het verhaal en merken dat ze niet de enigen zijn.” Het concept wordt nu ook voor andere doelgroepen verder ontwikkeld, zoals voor mensen met een licht verstandelijke beperking.

Voor jongeren is er de zogenoemde Cyberwegenkaart, waarin preventie, onderwijs en signalering samenkomen. Van Vliet: “We kijken niet alleen naar de preventie van slachtofferschap, maar ook naar daderpreventie, of zoals we liever zeggen, naar talentontwikkeling. Jongeren die handig zijn met computers willen we juist positief begeleiden richting bijvoorbeeld de arbeidsmarkt, en zo voorkomen dat ze het verkeerde pad kiezen.”

Daarnaast bevat de ‘gereedschapskist’ allerlei praktische tools voor het mkb, zoals een geautomatiseerde gedragsscan voor websites en de ontwikkeling van een Cyber Alarmcentrale: een centrale plek waar ondernemers terecht kunnen met vragen of incidenten.

De kracht van het netwerk

De misschien wel belangrijkste opbrengst van de City Deal is echter minder tastbaar; dat is het netwerk dat is ontstaan, stelt Maats. “Er is echt een ecosysteem ontstaan. Partijen die eerst los van elkaar werkten, trekken nu samen op. Dat zorgt voor synergie en maakt het geheel veel effectiever.”

Dat netwerk, een officiële naam heeft het niet, blijft ook na afloop van de City Deal bestaan en vormt de basis voor verdere implementatie. Organisaties zoals SeniorWeb, gemeenten, maatschappelijke instellingen en regionale samenwerkingen spelen daarin een sleutelrol. Van Vliet: “Gemeenten moeten niet alles zelf willen doen. Juist door samen te werken met lokale partners en bestaande netwerken kun je veel meer impact maken.”

Tim van Vliet (links) vertelt over de City Deal tijdens de CoP-jaarparade van Agenda Stad eind 2025. Geheel rechts secretaris Sten Meijer en tweede van rechts programmaleider Roy Tomeij. Foto: Paul Tolenaar.

Maar hoe maak je al die kennis en interventies nu breed toegankelijk? Dat is een van de belangrijkste onderdelen van de vervolgaanpak dit jaar. De gereedschapskist wordt daarom omgezet in een landelijke landingspagina met interventies, best practices en handleidingen.

Van Vliet gebruikt een treffende metafoor: “Je kunt iemand een hamer geven, maar als je niet weet hoe je moet slaan, gebeurt er niets. Daarom zorgen we ook voor duidelijke uitleg en ondersteuning bij implementatie. Onze aanpak blijft flexibel. Wat werkt in Amsterdam, werkt bijvoorbeeld niet automatisch in Heerlen. Lokale context, de couleur locale, blijft bepalend.”

‘We moeten blijven meebewegen met cybercriminelen’

Hoewel de City Deal formeel is afgerond, is het werk dus allesbehalve klaar. Dat is het eigenlijk nooit, stelt Van Vliet. “Cybercriminaliteit ontwikkelt zich razendsnel, en vraagt om voortdurende aanpassing. Het wordt steeds makkelijker om op grote schaal schade aan te richten. We moeten blijven meebewegen met cybercriminelen.”

De overgang van innovatie naar implementatie betekent dan ook niet het einde van vernieuwing, vult Maats aan. “Integendeel, juist in de praktijk ontstaan nieuwe inzichten en verbeteringen. Deze City Deal laat dan ook zien dat tijdelijke programma’s waardevolle resultaten kunnen opleveren. Als je maar op tijd nadenkt over borging. Je moet je afvragen: is dit echt het einde, of wil je dat de opbrengsten blijven bestaan? Daar moet je op tijd in je programma over nadenken.”

De partners uit de City Deal Lokale Weerbaarheid Cybercrime hebben in ieder geval opgelet. Het netwerk is klaar voor de volgende uitdaging. Zorgen dat de kennis niet op de plank blijft liggen, maar daadwerkelijk het verschil maakt in de dagelijkse praktijk van gemeenten voor senioren, ondernemers en jongeren.

Bekijk hier de uitgebreide Sfeerimpressie in beeld, met alle foto’s van Paul Tolenaar.

Op een inspirerende locatie kwam de Community of Practice van Agenda Stad op dinsdag 17 maart bijeen. In het prachtige Lijm & Cultuur, een creatieve broedplaats op het terrein van een voormalige lijmfabriek, ontmoetten City Deals en ontwerpers elkaar tijdens deze sessie waarin innoveren en experimenteren centraal stonden.

Op weg naar inspiratie in de omgeving van de oude lijmfabriek. Foto: Paul Tolenaar

Na een gezamenlijke bijpraatlunch, trapte Tim Rolandus van Platform31 het inhoudelijke programma af. Hij heette ons welkom in Delft, de stad die aan drie actieve City Deals meedoet: Impact Ondernemen, Kennis Maken en Tijdloze Grachten. En de stad die met de TU Delft als geen ander staat voor innovatie, het thema van vandaag. Tim nam ons mee door het jaarprogramma van dit nieuwe CoP-jaar, waarbij we elkaar later nog treffen in Houten en Amersfoort en, ter afsluiting, bij de Jaarparade in Den Haag.

Koen Haer presenteert een ‘doorkijkje’ naar het jaar van Agenda Stad. Foto: Paul Tolenaar

Vervolgens was het woord aan Koen Haer, programmamanager van Agenda Stad, die ons meenam in de afdelingsreorganisatie, waarbij Agenda Stad nu samen met de collega’s van Regio Deals en het Nationaal Programma Vitale Regio’s, de nieuwe afdeling Regio en Stad vormt. Koen heet in het bijzonder de collega’s van die programma’s welkom, die vandaag naar de CoP zijn gekomen. Koen schetst dat Agenda Stad zich nu focust op de meerwaarde van ons programma in die nieuwe afdeling en dat we met vertrouwen kijken naar de samenwerking met de nieuwe minister van BZK, Pieter Heerma. De minister heeft als zijn prioriteiten benoemd: goed bestuur, sterke democratie en sterke regio’s, waarbij de afdeling Regio en Stad zich met name op het laatste concentreert. “Elke regio heeft ook een stad als centrumpunt”, zegt Koen dus kunnen we daar met Agenda Stad goed op aanhaken.

Daarnaast blikt Koen vooruit naar de gemeenteraadsverkiezingen van 18 maart. “Een nieuwe minister én morgen gemeenteraadsverkiezingen. Wat betekent dat voor onze City Deals? Een mooi moment om te herijken: hoe brengen we onze onderwerpen opnieuw in positie?” Tot slot schetst Koen dat we ook binnen Agenda Stad niet stilstaan: we zijn druk bezig met de doorontwikkeling van de Impact Maak- en Meettool waar we later dit jaar meer over zullen vertellen. Binnenkort worden de City Deals Impact Ondernemen en Kennis Maken afgerond en wij zijn samen aan het kijken naar de borging van de lessen en de actieve netwerken.” Er zijn uiteraard ook nieuwe City Deals in ontwikkeling. Momenteel onderzoeken we deals rondom Campusontwikkeling en Innovatie-ecosystemen, Energiearmoede en gezondheid, het behoud van bedrijvigheid in de binnenstad en maatschappelijke initiatieven. Die laatste sluit ook goed aan op het boek Leve de Polder dat Suzanne Potjer vorig jaar schreef in opdracht van Agenda Stad. “We hopen ook dit jaar samen jullie goede resultaten in onze deals te behalen voor onze inwoners”, rondt Koen af.

Nieuwe fase Ontwerpkracht ingeluid met e-zine special en Experimenteergids

Daarna is het tijd voor een feestelijk en tegelijkertijd weemoedig moment: Charlotte Moolenaar, projectleider Loket Ontwerpkracht licht de aanleiding van deze CoP-sessie toe: “Vorig jaar organiseerden we ook een CoP-sessie rond ontwerpkracht en daar maakten jullie al kennis met de ‘speciale diersoort’ ontwerpers. We merkten dat er veel energie ontstond doordat City Deals ‘live’ met ontwerpers aan de slag konden. Daarom organiseren we nu deze sessie rondom Experimenteren én hebben we een Experimenteergids ontwikkeld die via Agendastad.nl te downloaden is.”

Charlotte Moolenaar presenteert de Experimenteergids. Foto: Paul Tolenaar

De Experimenteergids is ontwikkeld met collega Christopher Baan, vertelt Charlotte, ‘en een klein beetje AI’. Het is een vervolg op de Ontwerpgids die eerder verscheen en geeft meer houvast op de begrippen rond ontwerpkracht. Met het idee dat het handig is als projectleiders en dealmakers ook meer kennis van de basis van ontwerpkracht hebben. De Experimenteergids zet ook aan tot toepassing, want je vindt er ook praktische werkbladen en een canvas is. “Zodat je er mee aan de slag gaat en het zelf gaat ervaren”, aldus Charlotte. “Lever vooral ook feedback”, vult Christopher aan. “Het is een eerste proeve die veel praktische tips geeft en je met een literatuurlijst verder op weg helpt.”.

En dan is er nóg een mijlpaal! Charlotte vertelt dat we eerder twee edities hebben gemaakt van een e-zine. Deze Specials Ontwerpkracht waren bedoeld om City Deals te inspireren ontwerpers in te zetten en bevatten vooral voorbeelden van ontwerpkracht van elders binnen de overheid. “Nu,” zegt Charlotte, “is er een derde Special Ontwerpkracht. En die staat vol met voorbeelden úit City Deals!” Hét bewijs dat de missie van Charlotte, waarmee ze een aantal jaar geleden het Loket Ontwerpkracht begon – om vrijwel alle City Deals ervaring te laten opdoen met ontwerpkracht – geslaagd is. Dit succes betekent ook dat Agenda Stad een nieuwe fase ingaat met ontwerpkracht, licht Koen toe. “We markeren vandaag dat Agenda Stad afscheid neemt van het ‘Loket’ Ontwerpkracht, dat als doel had City Deals en Ontwerpers met elkaar in contact te brengen. Inmiddels hebben we een ecosysteem met verschillende ontwerpbureaus en zien we, ook door sessies als vandaag en door de inzet van dealmakers, dat City Deals en ontwerpers elkaar steeds beter weten te vinden. We zijn Charlotte enorm dankkaar en plukken ook vandaag echt de vruchten van haar inspanningen. We gaan van de fase ‘kom naar ons toe’ naar ontwerpkracht écht mee laten draaien in City Deals. Janneke ten Kate zal vanaf 1 april vanuit P31 de inzet van ontwerpkracht in City Deals coördineren. “En Christopher Baan zal vanuit Agenda Stad het onderdeel Leren en Professionaliseren op zich nemen”, vult Charlotte aan. “Zo ontwikkelt ontwerpkracht zich langzaam van buitenboordmotor naar manier van werken in City Deals”, vat Charlotte samen.

Lees de Special Ontwerpkracht 3# over de lessen van ontwerpkracht in City Deals.

Koen Haer, Charlotte Moolenaar en Christopher Baan bij de lancering van de derde Special Ontwerpkracht. Foto: Paul Tolenaar

Leren experimenteren

Na een daverend applaus voor Charlotte, is het woord aan Marieke Veere Vonk van theRevolution en Beatrijs Voorneman van Reframing Studio, die ons in een presentatie meenemen in de meerwaarde die ontwerpkracht kan hebben bij maatschappelijke vraagstukken. Van Redesigning Psychiatry, over het opnieuw vormgeven van de GGZ, tot een rollenspel dat je beleving van een bezoek aan Artis intensiveert. En van de simulatie Into D’mentia, waarbij zorgverleners in een container leerden ervaren hoe het is om dementie te hebben, doordat objecten ineens verdwenen tot een prototype voor de app AYA, die jongeren met kanker helpt om de relatie met hun naasten te verbeteren. Stuk voor stuk interventies die deelnemers nieuwe ervaringen en inzichten gaven en die de opdrachtgevers hielpen in hun missie.

Marieke Veere Vonk neemt ons mee langs voorbeelden van succesvolle ontwerpinterventies bij maatschappelijke opgaven. Foto: Paul Tolenaar

Bekijk de presentatie (.pdf) van Marieke en Beatrijs.

Beatrijs Voorneman neemt de ontwerpvragen uit de City Deals door. Foto: Paul Tolenaar

Op de vraag van Marieke en Beatrijs of er mensen zijn die al in City Deals experimenteren met ontwerpkracht antwoord Monique Verhoef, programmaleider van de City Deal Fietsen voor Iedereen dat ze met bureau Afdeling Buitengewone Zaken werken aan een ‘schoolfiets-ecosysteem’. Daarin wordt onderzocht welke rol scholen kunnen spelen om fietsgebruik door kinderen te stimuleren, zonder er dat er nóg iets aan het volle takenpakket van scholen wordt toegevoegd.

De vraag vormt een mooi bruggetje naar het volgende onderdeel: programmamanager Jan-Willem Wesselink neemt ons mee in de City Deal Over AI, een deal waarin Rijk, gemeenten, bedrijven en kennisinstellingen samen verkennen hoe AI kan bijdragen aan het oplossen van maatschappelijke vraagstukken. De City Deal, zo vertelt Jan-Willem, ‘is opgezet als experimenteerfabriek’. Hij schetst hoe maatschappelijke vraagstukken een steeds complexer soort ‘mikado’ vormen: ze zijn met elkaar verwezen, maar er is gelukkig steeds meer data beschikbaar om opgaven inzichtelijk te maken. De City Deal kent o.a. een ‘AI Atelier’ waar experimenten uitgevoegd worden waaraan minstens drie partijen deelnemen, die voldoen aan de ontwerppprincipes van de City Deal en die goedkeuring krijgen van het City Deal-team. De initiatiefnemers zorgen zelf voor tijd en financiering en de resultaten worden geborgd en teruggekoppeld aan het AI Atelier en kennisnetwerk.

Jan-Willem Wesselink vertelt hoe de City Deal Over AI invulling geeft aan ‘experimenteren’. Foto: Paul Tolenaar

Vervolgens laat Jan-Willem ons kennismaken met een aantal apps en projecten die in ontwikkeling zijn of zelfs al toegepast worden. Hij staat onder andere stil bij City Chat, een app die je laat praten met je lessen en je eigen project en die je kunt voeden met je eigen documenten. “Interessant voor iedereen die zich afvraagt hoe die z’n documenten kan borgen” en daarmee volgens Jan-Willem ook voor City Deals.

Vragen die Jan-Willem vandaag meebrengt naar deze sessie, waarin betrokkenen bij City Deals samen met een ontwerper aan de slag gaan met een vraag of opgave uit hun deal, zijn: Wanneer is een experiment levensvatbaar, hoe betrek je alle partijen en wat zouden we nog meer moeten doen?

Bekijk de presentatie (.pdf) van Jan-Willem over de City Deal over AI.

Van opgave naar gedragsexperiment

De ‘star designers’ stellen zichzelf voor en verleiden deelnemers om zich bij hun ontwerptafel aan te sluiten. Hier Esmee Mankers (Zeewaardig). Foto: Paul Tolenaar

En dan is het tijd om echt aan de slag te gaan. De aanwezige ‘star designers’ uit de ontwerpcoalitie stellen zichzelf voor en geven een pitch voor hún ontwerptafel. Het zijn Jessy van Os (KO social design), Lotte de Haan (Afdeling Buitengewone Zaken), Abke Geels (Muzus), Paulien Kreutzer (Stby), Esmee Mankers (Zeewaardig) en Hannah Kingma (theRevolution). Vervolgens gaan de CoP’ers aan de slag aan vijf tafels. Aan elke tafel staat een opgave van een City Deal centraal. Gezamenlijk wordt per tafel bepaald welk gedragsexperiment vandaag ontworpen wordt, waarna een idee wordt bedacht om te testen. Als de onderliggende aannames eruit gefilterd zijn, wordt een vorm voor het experiment bepaald en een plan opgesteld, in de vorm van een stripverhaal. En dan – de leukste fase – gaan deelnemers het experiment bóuwen, met behulp van de talloze materialen die beschikbaar zijn in de ruimte. In twee rondes komt een deel van de aanwezigen ‘langs’ bij de experimenten. Een ander deel blijft zitten. Zo kan iedereen een keer ervaren hoe snel je iets op kunt zetten en hoe veel je daar ook al van kunt leren.

De vraag die centraal staat voor de City Deal Fietsen voor Iedereen is: ‘Hoe kun je mensen die niet gewend zijn om te fietsen toch verleiden om te fietsen?’ Bij de City Deal Gezonde en Duurzame Voedselomgeving wil men weten: ‘Hoe kunnen we ambtenaren stimuleren om elkaar online te blijven vinden na afloop van de City Deal? Hoe verbinden we de rest van de NLse steden aan ‘Good Food City’?’ De deal Tijdloze Grachten wil partners verleiden om van werken op eilandjes te komen tot gezamenlijk werken aan een gedeeld perspectief op de toekomst van onze grachten. En de Town Deal Krachtige Kernen ten slotte zoekt inzichten rond de vraag ‘Hoe zorgen we dat ongenoegen van inwoners vaker leidt tot dialoog en betrokkenheid in plaats van polarisatie of escalatie?’

Een rollenspel waarbij alleen maar vragen gesteld mogen worden aan de ontwerptafel van Tijdloze Grachten. Foto: Paul Tolenaar

De koppen bij elkaar voor de Town Deal Krachtige Kernen. Foto: Paul Tolenaar

Hoe stimuleer je mensen die dat niet gewend zijn om toch te gaan fietsen? Doordat de deelnemers aan tafels rouleren, denken mensen uit andere City Deals met een frisse blik mee. Foto: Paul Tolenaar

De verschillende groepen discussiëren over de hoofdvraag en komen tot een creatieve uitwerking. Er wordt getekend, geknipt, geplakt en gebouwd en op elke tafel verrijst een speels en interactief ontwerp. De ontwerpen worden vervolgens getoetst door de doorwisselende groepen en na afloop koppelen de groepen de opgedane inzichten terug. De eerste groep ontwikkelde een Fietsmusical en constateerde: je hebt altijd tijdnood en als je niet oppast praat je snel in ‘containerbegrippen’. Maar wanneer je een goed idee te pakken hebt, gaat het vervolgens heel snel. De tweede groep, die zich ook boog over de City Deal Fietsen voor Iedereen, hield zich bezig met de vraag of experimenten via de gemeente of via scholen moeten lopen. De groep kwam tot het idee van een app die gebruik maakt van een kaart, om ouders meer inzicht te geven in fietsgedrag.

‘The making of’ de fietsmusical. Foto: Paul Tolenaar

Van binnen naar buiten

‘Het genot van het debat’ in wording. Foto: Paul Tolenaar

De derde groep boog zich over twee werkwijzen voor daklozenopvang in ‘Zwanenveld-Duckstad’. Van die werkwijzen bleek de socratische aanpak meer verbindend. De groep concludeerde dat ‘het genot van het debat’ een belangrijke factor is. De City Deal Tijdloze Grachten paste een aanpak toe waarin deelnemers elkaar alleen mochten bevragen, zonder oordelen of antwoorden uit te spreken. Dat schuurde, vertelt de begeleider, maar het was uiteindelijk goed om dieper op een vraagstuk in te gaan en tot gezamenlijke waarden te komen. Ook viel op dat de vragen eerst heel erg ‘naar binnen’ gingen en later meer ‘naar buiten’.

De groep van de Town Deal Krachtige Kernen ontwikkelde een Fijn en Pijn-kaart: een kaart met meerdere lagen: een laag met data over stemgedrag, opleidingsniveau, werkloosheid en huizenbezit. Vervolgens een laag met gebeurtenissen en incidenten in de gemeente en tot slot een laag die aangeeft hoe die gebeurtenissen subjectief op de inwoners zijn overgekomen. “De gelaagdheid en het invullen zelf, helpen om begrip voor elkaar te kweken en het gesprek op gang te brengen”, concludeerde de groep.

Waar creativiteit toe leidt: de spiegel van de Fijn en Pijn-kaart voor de Town Deal Krachtige Kernen. Foto: Paul Tolenaar

De groep van Tijdloze Grachten koos voor een dialoogspel rond de aanname dat je producten niet achter een paywall moet zetten als je zoveel mogelijk mensen aan je wilt binden. De groep kwam tot het inzicht dat de mensen die aan je wilt binden dan wel moeten wéten wat jouw pareltjes zijn. Daarnaast speelde het dilemma dat kennis, onder andere onder invloed van AI, minder waard wordt en dat een andere naam voor wat je mensen aanbiedt daarom passender is, zoals ‘doekracht’.

Hoe ontsluiten we de parels uit de City Deal Gezonde en Duurzame Voedselomgeving? Foto: Paul Tolenaar.

Het laatste woord is aan Janneke ten Kate, de kersverse coördinator Ontwerpkracht van Agenda Stad. Zij blikt tevreden terug op de dag. “Fantastisch om te zien wat voor creativiteit er vandaag losgekomen is!”

Tijdens de afsluitende borrel wordt nog lang nagepraat over de inzichten en zijn, hopelijk, al wat nieuwe samenwerkingen tussen ontwerpers en City Deals verkend.

Janneke ten Kate (middenvoor) rondt het inhoudelijke programma af en nodigt de deelnemers uit om samen na te praten. Foto: Paul Tolenaar.

Wat begon als een verkenning naar een City Deal Toekomstbestendige Gebiedsontwikkeling, werd uiteindelijk een Samenwerkingsagenda. Op de Dag van de Volkshuisvesting is deze Samenwerkingsagenda Toekomstbestendige Gebiedsontwikkeling (TBGO) uit de startblokken gekomen; een agenda met de ambitie om gebiedsontwikkeling sneller, slimmer en duurzamer vorm te geven. Dealmaker voor Agenda Stad Patricia Overheul en voormalig kwartiermaker van de City Deal Toekomstbestendige Gebiedsontwikkeling Gertjan de Werk blikken terug én vooruit.

Laten we beginnen bij het begin. Waarom werd er gekozen om een verkenning naar een City Deal op te starten rond dit thema?

Gertjan: “De oorsprong van de Samenwerkingsagenda TBGO gaat terug naar 2024. In dat jaar werd de City Deal Circulair en Conceptueel Bouwen afgerond, waar ik projectleider van was. In die City Deal is in het klein gebeurd wat we het afgelopen jaar in het groot hebben gedaan: het verbinden van verschillende directies, programma’s en gemeentes met de ingewikkelde gebiedsopgaven waar we in Nederland voor staan. Hoe kunnen we woningbouw én snel bouwen met minimale milieu-impact bij elkaar brengen? In de City Deal lukte het ons om van drie programma’s – Circulair Bouwen, Conceptueel Bouwen en Biobased Bouwen – één integraal programma te maken. Wat in 2020 begon als een relatief kleine City Deal met tien steden, eindigde in 2024 met zo’n twintig gemeenten, acht provincies en heel veel marktpartijen die eenzelfde intrinsieke motivatie deelden om samen aan de opgave te werken. Toen de City Deal eindigde, was een groot doel bereikt door twee werelden bij elkaar te brengen: die van het circulair bouwen en het industrieel bouwen. Tegelijkertijd wisten we toen ook dat het niet alleen gaat over huizen bouwen, maar ook over toekomstbestendige gebieden ontwikkelen. De eerste afspraken daarover zijn gemaakt in de Woondeals onder de paragraaf ‘Toekomstbestendig bouwen’. De volgende vraag was: wat hebben ambitieuze gemeenten nou nodig om dit te kunnen realiseren? Dat was het begin van de verkenning naar een volgende City Deal.”

Het is geen City Deal geworden, maar een Samenwerkingsagenda. Waarom is hiervoor gekozen?

Patricia: “We zagen tijdens de verkenning van de City Deal dat er veel draagvlak was om gezamenlijk op te trekken in dit thema, maar dat het vraagstuk voor een aantal partijen ook onrust opleverde vanwege de omvang en urgentie ervan. De verkenning is vervolgens met een half jaar verlengd om comfort te organiseren bij marktpartijen en erachter te komen wat zij nodig hadden om goed samen te kunnen werken. Uiteindelijk hebben is ervoor gekozen om door te gaan in een Samenwerkingsagenda, omdat we zagen dat er een behoefte was aan een gezamenlijke beweging en een gebiedsgerichte koers. Zo kunnen we toch samen de uitdagingen van vandaag – klimaatverandering, verstedelijking, energietransitie en woningbouw – het hoofd bieden. We zijn blij om te zien dat het gedachtegoed van Agenda Stad geland is in deze agenda. Het brengt gemeentes, ministeries, corporaties, marktpartijen en kennisinstellingen bij elkaar om concrete uitdagingen in gebieden innovatief aan te pakken, versneld te leren, te vernieuwen en te bouwen. Daarnaast verbinden we bestaande initiatieven en is de Samenwerkingsagenda ook echt een krachtenbundeling van gemeenten, provincies, marktpartijen, brancheorganisaties, kennisinstellingen en drie Rijksprogramma’s – Agenda Stad, het Innovatie- en Opschalingsprogramma (IOP) Woningbouw en het DMI-ecosysteem. Omdat die programma’s al veel in dezelfde gebieden werken, willen we bestaande expertise dichter bij elkaar brengen. Ik zie het als een gezamenlijke beweging waarbij we gebiedsgericht aan de slag gaan, leren en verbeteren, en samen opschalen.”

Gertjan de Werk vertelt tijdens een CoP-bijeenkomst over duurzaam bouwen. Foto: Paul Tolenaar.

Wat heeft de verkenning opgeleverd?

Gertjan: “We hebben het thema stevig op de kaart gezet. De afgelopen twee jaar hebben we knetterhard gewerkt. We hebben een solide netwerk opgebouwd, werklijnen opgezet en ons huiswerk gedaan. Dat vormt nu de basis voor de werklijnen en werkgroepen van de Samenwerkingsagenda. En misschien nog wel het belangrijkste: we hebben vanuit de inhoud het vertrouwen van heel veel mensen kunnen krijgen. We hebben het voor elkaar gekregen om al die duurzaamheidsbewegingen – van de Nationale Aanpak Biobased Bouwen en Cirkelstad, tot het Convenant Toekomstbestendig Bouwen, DGBC, GPR, GreenlabelNL en het Nieuwe Normaal – in één ruimte te krijgen om samen te gaan werken aan één standaard voor de aanpak van Toekomstbestendige Gebiedsontwikkeling. Dat is uniek. Dus ja, ik ben al heel tevreden en trots. En dat er nog steeds meer dan twintig gemeenten klaar staan om morgen te beginnen aan een zo toekomstbestendig mogelijke gebiedsontwikkeling met onze hulp, dat is natuurlijk supervet.”

Patricia: “We zien dat er een brede coalitie of the willing is ontstaan met gemotiveerde partners en vooral ook 27 gemeenten waar veel energie in zit: zij willen graag vooruit. Ze willen goede, mooie gebieden bouwen voor hun inwoners. Die beweging is heel mooi om te zien. Het is goed om te zien dat er ook daadwerkelijk naar deze community wordt geluisterd en dat ze elkaar bestuurlijk weten te vinden. Het zijn gedeelde ambities geworden.”

De Samenwerkingsagenda TBGO gaat over nieuw bouwen, nieuw denken en nieuw werken. Gertjan, kan jij dat toelichten?

Gertjan: “De Samenwerkingsagenda kiest voor een aanpak met drie sporen die uitgaat van de behoeften vanuit de praktijk. De eerste gaat over nieuw bouwen, in de zin van sneller toekomstbestendig ontwikkelen. De tweede gaat over nieuw werken in de zin van heldere kaders, standaarden en zoveel mogelijk eenduidig beleid. Met nieuw denken ten slotte doelen we op het opschalen naar de dagelijkse praktijk. In mijn ogen gaat het meer om ‘anders’ dan om ‘nieuw’. We weten al hoe het moet, dus we moeten het vooral anders doen dan we gewend zijn. Daar zit de kern. We maken zo optimaal mogelijk gebruik van de beschikbare data om gebiedsontwikkeling te versnellen met zo hoog mogelijke kwaliteit. En kijken dan welk rijksprogramma het best aansluit bij de desbetreffende gebiedsontwikkeling. Vervolgens maken we hier samen met de gemeenten een actieplan voor. De nieuwigheid zit hem voor mij voornamelijk in de manier van samenwerken en plannen, en aan de voorkant nadenken over inhoud en kwaliteit en niet alleen over kwantiteit en het aantal huizen. Dat is dé meerwaarde die gemeenten nu nodig hebben: nu nadenken over inhoud en kwaliteit en samen met het Rijk tot het einde van de ontwikkeling de ambities hooghouden en resultaten opschalen. Dat kan zomaar een mooie samenwerking van twintig jaar opleveren.”

Wat kan het deelnemers aan deze agenda nog meer opleveren?

Gertjan: “Er zijn nu veel uitdagingen in gebiedsontwikkelingsland. Er wordt vaak pas als we bijna gaan bouwen nagedacht over de kwaliteit van de woningen en het gebied. Tot die tijd gaat het vooral over aantallen: aantallen woningen, aantallen voorzieningen en de hoeveelheid parkeerplaatsen die er nodig zijn. Het gaat vaak niet over de kwaliteit van het gebied dat er al is, de kwaliteit die je wil realiseren voor de bewoners die er al zijn en wat dat betekent voor de keuzes in de schaarse ruimte, of welke interactie en sociale cohesie je wil realiseren voor bewoners die daar gaan wonen. Als je dat als uitgangspunt neemt en vanuit integrale kwaliteit gaat denken, krijg je een heel ander gebied. Als je tegen bewoners zegt dat er veel natuur komt, ruimte voor kinderen om te spelen en te voetballen, en handige voorzieningen, dan wordt het ook veel makkelijker om al die panden te verkopen. Dat is iets wat de eerste studies hiernaar ook uitwijzen. Voor mij gaat deze samenwerkingsagenda over het realiseren van goede gebieden, en kijken wat daarvoor nodig is. Projectleiders worden extern ingehuurd. Bestuurders weten niet wat er kan, geven niet de goede opdracht, spreken een andere taal dan projectleiders in de bouw. Alles waar je aan de voorkant al over nadenkt en vastlegt, levert heel veel winst in kwaliteit, snelheid en geld op, bij zowel bouw als beheer. En bij dat gezamenlijke nadenken, mag het af en toe best een beetje schuren.”

De opgave is groot, hoor ik je zeggen. Maar het kan wel.

Gertjan: “Jazeker. Het gaat ook over de goede keuzes maken. We zien nu dat beleid en de bouw- en gebiedsontwikkelingspraktijk vaak niet op elkaar aansluiten. Het is heel makkelijk om te zeggen dat het 50% circulair en klimaatadaptief moet zijn, maar als je vervolgens niet uitlegt wat je daarmee bedoelt, krijg je een probleem als je gaat bouwen. Dan hoor je dat het twee keer zo duur is, omdat de bouwer iets heel anders heeft ontworpen dan de gemeente bedoelde. Dus het gaat ook over gedeelde ambities en het voeren van gesprekken op de inhoud en het proces, zo vroeg mogelijk. Bouw- en gebiedsontwikkeling zijn goed te vergelijken met de transitie van de auto-industrie van brandstof naar elektrisch. Sommige merken zijn lang bezig geweest om de benzinemotor te vervangen door een paar accu’s. Als je vanuit de accu start en daar een auto omheen gaat bouwen, krijg je een heel ander resultaat. Die logica hebben we ook nodig bij gebiedsontwikkeling: ontwerp eerst het gebied dat je wilt realiseren, en voeg dan de woningen toe. Er zijn al mooie voorbeelden van gebieden waar dat goed gelukt is.”

Dealmaker Patricia Overheul. Foto: Paul Tolenaar

De Dag van de Volkshuisvesting was een belangrijke dag. Waarom was dat zo’n belangrijk moment?

Patricia: “Die dag spraken we met de hele keten uit dat we veel meer vanuit samenwerking en samenhang richting en inhoud willen geven aan de manier waarop Nederland de komende jaren toekomstbestendig bouwt en ontwikkelt. Het is voor ons het gezamenlijke vertrekpunt van een agenda die verder kijkt dan losse projecten en programma’s, maar initiatieven juist samenbrengt. We bouwen hiermee aan een lerend netwerk waarin beleid, innovatie en praktijk elkaar versterken, met de ambitie om gebiedsontwikkeling sneller, slimmer en duurzamer vorm te geven. Het is de markering van een nieuw begin, samen met bestuurders en directeuren van gemeenten, meerdere ministeries, provincies, corporaties, marktpartijen, koepels en kennisorganisaties.”

Wat zijn de eerste stappen die nu gezet gaan worden?

Patricia: “Komende maanden worden de actieplannen voor de eerste gebieden ontwikkeld. Daarmee laten we zien dat het wél snel, duurzaam en gezond kan. Ik hoop dat we met het gedachtegoed waar wij mee gestart zijn, gemeenten echt kunnen helpen om dit te gaan realiseren. Dat er zo meteen naast die gemeente iemand staat vanuit VRO of DMI, die ze bij die gebiedsontwikkeling kan gaan helpen. En dat alles wat we daar leren, opgeschaald kan worden; richting andere gemeenten en richting de betrokken departementen die hier beleid op maken. Dat noemen we de feedbackloop tussen praktijk en beleid, en daarbij houden we oog voor goede interbestuurlijke samenwerking – tussen Rijk en medeoverheden, en tussen publiek en privaat.”

Gertjan: “Alles komt nu bij elkaar: belangen, opvattingen, en gezamenlijke taal, waar kwaliteit en kwantiteit hand in hand gaan. Uiteindelijk willen we allemaal hetzelfde, maar we roepen het op een andere manier. De afgelopen jaren hebben we ervoor gezorgd dat die werelden bij elkaar komen. En soms botst en schuurt dat, omdat het onder hoogspanning moet vanwege het grote tekort aan woningen. Maar we zijn nu klaar om samen toekomstbestendige gebiedsontwikkelingen concreet te maken.”

Op 13 november kwam met een groot slotcongres een einde aan de City Deal Lokale Weerbaarheid Cybercrime. Of toch niet? “Het belangrijkste resultaat is dat alles waar het de City Deal om te doen was, dóórgaat, met een goed netwerk, zoals landelijk als regionaal”, aldus programmaleider Roy Tomeij. We spraken met Roy en coördinator en secretaris van de deal Sten Meijer van het Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid (CCV) over de lessen en de impact na vijf jaar City Deal Lokale Weerbaarheid Cybercrime.

Hoe is de City Deal Lokale Weerbaarheid Cybercrime ontstaan?

Sten: “In 2017 stond het onderwerp ‘cyber’ op de agenda van een G40-dag. Frans van der Doelen, destijds beleidsstrateeg bij JenV, was daarbij en is inventariseerde vervolgens wat er al gebeurde rond het thema en welke gremia daarbij betrokken waren. Dat leidde in 2019 tot een uitvraag van cyberprojecten bij de G40 onder de noemer ‘Connected Cyber Cities’. In 2020 vond een nieuwe uitvraag plaats en werden de 14 projecten waar financiering aan werd verstrekt, samengevoegd in de City Deal Lokale Weerbaarheid Cybercrime. Later dat jaar verscheen de Lokale Cyberwegenkaart.”

Roy: “Die Cyberwegenkaart is belangrijk geweest voor de scoping. Cybercrime is een groot en veelomvattend thema en het was belangrijk voor de City Deal om te benoemen waar we wél en ook waar we niét van zijn.”

Sten: “De Cyberwegenkaart kende vier thema’s en de scope van de City Deal werd vastgesteld op het thema, Cybercrime en Gedigitaliseerde Criminaliteit. En daarbinnen op kwetsbare doelgroepen: jongeren, senioren en het mkb.”

Roy: “Het is belangrijk om daarin de primaire en secundaire doelgroepen te onderscheiden: we wilden die kwetsbare doelgroepen weerbaarder maken, door de primaire doelgroep, gemeenten, te ondersteunen met beleid en interventies en zo de bewustwording en bekwaamheid rond dit thema te stimuleren.”

Roy Tomeij presenteert de opbrengst van de City Deal Lokale Weerbaarheid Cybercrime tijdens de CoP Jaarparade in november 2025

Welke werkwijze heeft de City Deal gehanteerd?

Sten: “Ook hier was JenV-collega Frans van der Doelen belangrijk. Hij wist bij de eerste twee subsidierondes middelen te regelen om innovaties mogelijk te maken. In de eerste tranche van de City Deal was het nog een beetje ‘1000 bloemen bloeien’, met enkele kaders. Gemeenten kwamen met ideeën en voor elke interventie was 50k per project beschikbaar. Gaandeweg zagen ook andere betrokken departementen, zoals BZK, de meerwaarde voor hun beleidsthema’s en brachten ze eveneens budget in.”

Roy: “Dat is denk ik ook een belangrijke les voor andere City Deals: maak je (eind)doelgroepen scherp – in dit geval dus jongeren, senioren en mkb – en stel dan ook samen vast: wie ís daar nou eigenlijk van? Als je de doelgroep weet, kun je ook de ‘eigenaar’ aanspreken. Daar kwam nog iets bij, namelijk een lokale infrastructuur. Vanuit het Rijk en de City Deal kun je een landelijk netwerk organiseren, maar je hebt ook een regionale samenwerking nodig, als hefboom, om alle gemeenten en partijen in een regio te bereiken. Vanuit het Rijk is dat lastig; daar heb je vaak al drie verschillende contactpersonen bij een gemeente, één voor elke doelgroep van de deal. En de inrichting verschilt ook per gemeente.”

Sten: “In vervolgtranches zijn we innovatieprojecten meer per doelgroep gaan uitvragen. Dat was nodig omdat die doelgroepen scherper werden en ook het thema Online Aangejaagde Ordeverstoring (OAOV) zich bij ons aansloot.”

Roy: “Je kunt de City Deal zien als fabrikant of importeur met mooie producten in een centraal distributiecentrum. We hebben gemeenten nodig om die producten weg te zetten. Om die gemeenten goed te kunnen bereiken, is later tijdens de looptijd van de deal budget vrijgemaakt om regionale organisaties te betrekken. Zij vervullen een aanjaagrol richting hun gemeenten. In sommige regio’s werden ook daadwerkelijk ‘regioaanjagers’ aangesteld als de verpersoonlijking hiervan. Ze hebben een belangrijke rol vervuld om gemeenten meer bewust en bekwaam te krijgen op het thema cyberweerbaarheid. Als je echt wat wil bereiken voor de doelgroep, moet je de vragende en brengende partijen bij elkaar brengen en dat hebben we via een ‘whole system in the room’-aanpak gedaan. Door ieders rol en toegevoegde waarde te duiden, konden we voorkomen dat partijen ‘meeliften’ zonder actief bij te dragen aan de deal.”

Sten: “En die ‘whole system in the room‘-aanpak heeft eraan bijgedragen dat we de ‘witte vlekken’ in kaart konden brengen: de thema’s waar echt nog interventies nodig waren. En zo konden we tijdens de tweede en derde tranche veel gerichter uitvragen.”

Sten Meijer blikt vooruit tijdens de CoP Jaarparade in november 2025.

Dat jongeren en senioren online kwetsbaar kunnen zijn voor cybercrime is begrijpelijk. Maar hoe verhoudt het mkb zich hier als doelgroep toe?

Roy: “Een mkb-ondernemer is natuurlijk in de eerste plaats ook gewoon een mens. Iemand die bovendien een bedrijf overeind moet houden. Maar dat vergt veel tijd en aandacht waardoor ondernemers niet altijd scherp zijn op cyberweerbaarheid. Bovendien kan een incident voor een onderneming al gauw leiden tot grote schade, economisch, maar als een bedrijf stil komt te liggen kan het ook arbeidsplaatsen kosten. Bovendien: de focus in de City Deal lag weliswaar op preventie, maar we ontdekten dat een bedrijf dat gehackt is, vaak ook niet weet waar ze terecht kunnen voor hulp. Daarom hebben we ook dit thema, incident response, meegenomen in het vervolg van de deal. Het is mooi om te zien dat partijen als MKB-Nederland, het Digital Trust Center en het Platform Veilig Ondernemen de City Deal interventies daadwerkelijk richting de ondernemers weten te krijgen, ook in 2026.”

Voor City Deals is innovatie en experimenteerruimte belangrijk. Hoe kwam dit tot uiting in de City Deal Lokale Weerbaarheid Cybercrime?

Sten: “Belangrijk uitgangspunt voor de City Deal was ook: hoe krijg je het thema cybercrime meer tussen de oren? Zo zijn ook de tranches ontstaan met de uitvragen. Want uiteindelijk kun je iets maken, maar gemeenten moeten het wel gebruiken. Je ziet bijvoorbeeld bij een project als HackShield, waarbij schoolkinderen cyberrisico’s leerden herkennen, dat niet alleen scholen, maar ook lokale bestuurders gingen meewerken en langskwamen op school om een praatje te houden. Bij zulke initiatieven zie je dat wat in het klein een spelletje lijkt, méér wordt door de som der delen. Een ander voorbeeld zijn voorlichtingsfilmpjes ‘Echt of Nep’ voor senioren die door de VeiligheidsAlliantie regio Rotterdam zijn ontwikkeld. Die zijn echt effectief doordat je ze afspeelt in een zaal met senioren en dan het gesprek aangaat. Dus niet alleen vanuit het negatieve benaderen, maar met een handelingsperspectief. Vanuit BZK kwam extra budget vrij voor nog eens drie filmpjes, ook bijvoorbeeld over een actueel risico als voice cloning. Vanuit het CCV hebben we de video’s geborgd en we zien dat die veel opgevraagd worden. Dergelijke experimenten werken effectief als vliegwiel: gemeenten pakken het op omdat het lándt en zo blijft het thema ook op de beleidsagenda. Als je maar focust op de weerbaarheid van de doelgroep en wegblijft bij hangijzers als techniek en security.”

Roy: “De City Deal was volledig innovatiegericht omdat we niet slechts wilden verkondigen ‘gij zult weerbaar worden, burgers!’ maar gemeenten ook de instrumenten wilden aanrijken om dat te bewerkstelligen. Dat handelingsperspectief is belangrijk, omdat je weet dat de menskracht bij gemeenten ook beperkt is voor dit thema.”

Over experimenteren gesproken, jullie hebben ook Ontwerpkracht ingezet in de City Deal. Wat heeft dat jullie gebracht?

Sten: “Dat klopt. Bij een bijeenkomst van de coalition of the willing rond de doelgroep Senioren heeft ontwerper Tom Loois getoond hoe je bewustwording kunt creëren vanuit een ontwerpinsteek. Zijn voorbeelden – een ‘marktplaats’ waar mensen foto’s konden kopen die afkomstig waren van Facebookprofielen en een landkaart waar foto’s op locatie zichtbaar waren die mensen van hun kat hadden gemaakt – waren effectief omdat ze mensen aan het denken zetten over privacy. Toen zijn vanuit de coalitie ontwerpers benaderd die drie ontwerpen gemaakt hebben om senioren bewuster te maken over digitale veiligheid. Daar willen we volgend jaar nog verder invulling aan geven.”

Wat zien jullie als het belangrijkste resultaat van de City Deal?

Roy: “Dat er een vorm van borging is en dat alles waar het de City Deal om te doen was, dóór blijft gaan. Dus de City Deal was geen hype of speeltje, maar een instrument dat een belangrijk maatschappelijk issue dat om blijvende aandacht vraagt, goed heeft laten landen en gemeenten meer handelingsperspectief biedt. We hebben goede spelers aan boord die gecommitteerd zijn en we hebben bovendien een stevige community van partijen in de regio, dankzij de regioaanjager.”

Roy Tomeij tijdens het Slotcongres Lokale Weerbaarheid Cybercrime. Foto: IG Visuals – Iris Gotjé

Sten: “Dat netwerk is inderdaad heel belangrijk. We hebben zo’n 50 interventies ontwikkeld. Van een aantal dat niet uit de verf kwam, hebben we waardevolle lessen geleerd. En zo’n 35 interventies hebben tot goede tools geleid die we met name dankzij dat goede netwerk ook bij alle gemeenten onder de aandacht kunnen brengen. Hoewel de City Deal landelijk en thematisch opereerde, zagen we hoe regio’s van elkaar konden leren en structuren van elkaar konden kopiëren doordat ze samen om tafel zaten.”

Roy: “Hier ligt zeker een enorme kans. De gemeente is al een lokaal ecosysteem met partijen als de politie. En gemeenten in een regio vormen samen ook weer een ecosysteem. Met de coördinerende rol van het CCV is er bovendien een landelijk ecosysteem om samen te werken. Door gelijkwaardig samen te werken, maar wel vanuit je eigen ‘scope’, vanuit ‘waar je van bent’, kan iedereen doen waar ze voor zijn en juist daardoor elkaar versterken.”

Hoe nu verder?

Roy: “De City Deal is afgerond, maar de opgave natuurlijk nog niet. Gelukkig zijn er middelen beschikbaar waardoor, ondersteund en ontzorgd door het CCV, volgend jaar kan worden ingezet op de landelijke implementatie van de succesvolle interventies van de City Deal.

Sten: ”Met de partners van de City Deal hebben we een ‘gereedschapskist’ ontwikkeld met de 35 tools en interventies die zich lenen voor een brede implementatie. Samen met het landelijke en regionale netwerk gaan we als CCV zorgen dat deze interventies zo laagdrempelig mogelijk beschikbaar worden gemaakt voor gemeenten en partners. Zo stellen we alles in het werk om gemeenten te helpen kwetsbare inwoners en ondernemers cyberweerbaarder te maken.”

Sten Meijer (rechtsboven) met het CCV-team Cyberveiligheid

Meer weten over de City Deal Lokale Weerbaarheid Cybercrime? Op de website van het CCV lees je onder andere over de inspirerende slotbijeenkomst en vind je het City Deal Magazine (.pdf), waarin de belangrijkste lessen van de deal zijn opgetekend. Binnenkort lees je op Agendastad.nl meer over de borging van deze City Deal.

Dit was een interview in de reeks Slotinterviews rond de afronding van City Deals. Lees ook eerdere slotinterviews, zoals het interview met Jan-Willem Wesselink over de City Deal Een Slimme Stad.

Wat als de oplossing voor complexe vraagstukken niet ligt in nóg grotere plannen, maar juist in de durf om klein te beginnen? Het afgelopen jaar werkten vier toonaangevende ontwerpers binnen de City Deal Dynamische Binnensteden ieder aan hun eigen ambitie voor de binnenstad. Wat heeft de inzet van ontwerp en het ‘klein beginnen’ de City Deal precies opgeleverd? We gingen in gesprek met programmacoördinator Jos Sentel.

 In een bomvolle bruine kroeg presenteerden jullie op de Dag van de Stad het boek ‘Klein Beginnen’ aan het grote publiek. Hoe werd het ontvangen?

“Ik vond het fantastisch om te zien hoe enthousiast mensen reageerden. Naast de officiële overhandiging van het eerste exemplaar testten we een van onze ‘XS-producten’: het Tarot van de Stad. Dit is een set van 78 kaarten met verschillende perspectieven op de binnenstad. Iedere bezoeker kreeg bij binnenkomst zo’n kaart waar ze even later over in gesprek mochten gaan met elkaar. Dat leverde meteen een levendig gezoem en geroezemoes op, en -hoewel we maar kort de tijd hadden- verrassende nieuwe inzichten. Ik weet nog dat ik tegen Jurian Strik, onze creatief strateeg en auteur van het boek, zei: “Dat is toch wel kicken, dat mensen hier al zo vroeg op de dag mee aan de gang gaan. En dat in een cafésetting, zonder bier of wijn.”

Dat het café tot aan de nok toe gevuld was, geeft denk ik ook aan hoe sterk dit resoneert bij mensen. Iets kleiner maken triggert iets. We leven in een wereld die steeds complexer wordt en maken het steeds ingewikkelder met zijn allen. Daardoor haken sommige mensen af, omdat ze de complexiteit niet meer kunnen bevatten. Wij bieden mensen met ons XS-project een perspectief dat mensen uitnodigt. We zeggen tegen ze: ‘We gaan proberen om het juist wat eenvoudiger te maken. Laten we om te beginnen een paar kleine stapjes zetten.”

 Wat was de opgave waar jullie twee jaar geleden mee begonnen?

“De binnenstad is al lang geen winkelgebied meer. Natuurlijk zijn binnensteden nog steeds economische centra, maar het zijn ook levendige ontmoetingsplekken en bieden een breed aanbod van voorzieningen. Het is een multifunctioneel mozaïek geworden. Maar al die belangstelling leidt ook tot toenemende druk op de toch al schaarse ruimte. Dit heeft effect op de betaalbaarheid en beschikbaarheid van ruimte in de binnenstad voor bepaalde bewoners en ondernemers. Het risico op een eenzijdig winkelaanbod, ondermijning en verloedering van panden neemt toe. Ook is er een noodzaak voor grote veranderingen op het gebied van mobiliteit, klimaat, energie en groen. Ons doel: binnensteden leefbaar houden voor bewoners, aantrekkelijk voor ondernemers en levendig voor bezoekers. Dat doen we samen met tien steden, vier departementen en drie kennisorganisaties.”

Bezoekers van de boekpresentatie in Enschede. Foto: Nadia van den Berg

Hoe is het idee voor een ‘XS-project’ ontstaan?

“De aanleiding was de ‘City Deal XL-dag’, een bijeenkomst die we eind 2024 organiseerden om samen met tachtig deelnemers vanuit de Coalitie en diverse andere organisaties in Madurodam na te denken over de toekomst van de binnenstad. Die XL-dag in een XS omgeving bracht Jurian Strik met wie we toen al samenwerkten, op een idee. Ik herinner me zijn belletje nog goed, omdat het een bepalend moment is geweest voor de richting van onze City Deal. ‘Stel nou’, zei Jurian, ‘dat we op de XL-dag vier ontwerpers uitnodigen die we uitdagen om op het kleinst denkbare schaalniveau met onze vraagstukken aan de slag te gaan?’ Ik voelde meteen dat we hier iets te pakken hadden. Willen we tot een doorbraak komen, dan moeten we dingen anders gaan doen. Het sloot aan bij de woorden van Floris Alkemade, voormalig Rijksbouwmeester en onze keynote speaker in Madurodam: ‘De enige geloofwaardige route voorwaarts is: fundamenteel anders.’”

De XL-dag was het begin van de City Deal XS. Het startte als experimenteerruimte voor samenwerking met vier uitgesproken ontwerpers. Onze vraag aan hen: waar zie jij ruimte voor verandering? Kort na Madurodam presenteerden ze hun eerste observaties en ideeën en vanuit daar ontwikkelden de projecten zich organisch. Diverse samenwerkingen rondom de ontwerpprojecten ontstonden, met partners en deelnemers van de City Deal.”

Wat hebben de XS-producten jullie opgeleverd?

“Het laat zien dat alles twee of zelfs meer kanten heeft. In plaats van alleen naar het ontwikkel- of winkelperspectief te kijken, geeft het tarotspel van Tim Peeters (van Falsework, geïllustreerd door Bark Saga) je de kans om een vastgoedcasus in de binnenstad vanuit meerdere perspectieven te bezien. We zien dat dat tot leidt tot meer onderling begrip en dat vergroot de kans dat je er samen uitkomt. In het ontwerp van Sanne van Manen die tien concepten voor wonen in de binnenstad schetste, zie je hoe plekken die nu onderbenut zijn, bruisende woonbuurten kunnen worden. Je leert kansen te zien in leegstaande verdiepingen, onbenutte daken en verwaarloosde binnenplaatsen. In de posterserie van Yuri Veerman kom je vragen tegen die je in beleidsrapporten niet snel tegenkomt. Hij nodigt je uit om samen te ontdekken welke patronen en opvattingen we kunnen loswrikken. Nadia Nena Pepels bracht samenwerking in de binnenstad letterlijk in kaart, door het ontwerpen van een organisatiemodel dat uitnodigt tot kritische reflectie.

Jos Sentel

Al deze tools samen maken het verschil, doordat ze abstracte, maatschappelijke vraagstukken concreet maken, omdat ze inspireren om in actie te komen in plaats vanuit problemen te denken, en omdat ze uitnodigen tot verbeelding, in plaats van nog meer nieuw onderzoek en kennis te ontwikkelen. Dat dwingt ons om te kiezen voor wat op dat moment het belangrijkst is. Iets kleiner maken zet mensen in beweging, omdat de kans groter is dat ze het begrijpen.”

Nu de experimentele fase van de City Deal erop zit, is het tijd om de ideeën de praktijk in te brengen. Hoe gaat dat eruitzien?

“We gaan de themaprojecten en City Deal-dagen borgen in een ‘Studio Binnenstad’. Daarvoor selecteren we vijf cases die we volgend jaar gaan uitwerken in drie of vier ‘labsessies’ per casus. Bij een labsessie moet je je voorstellen dat we samen met alle belanghebbende partijen op locatie in de stad gaan zitten. Zo hopen we concrete doorbraken te creëren op punten waar in de praktijk blokkades blijken te staan. Nadia Nena Pepels gaven we bijvoorbeeld de vervolgopdracht om een denkbeeldige winkelstraat te ontwikkelen. Aansluitend bedacht ze een workshop voor gemeenteambtenaren om met de meerstemmigheid van deze straat aan de slag te gaan in een labsessie. Een concrete vraag die ze stelt: Hoe komen we tot de vijf belangrijkste actiepunten om jouw straat weer leefbaar te maken?”

Als ik het zo hoor, kan je niet wachten om te beginnen.

“Klopt. City Deals worden wel eens verlengd, maar wij hebben gezegd het ook echt in vier jaar te gaan doen. Tegelijkertijd werken we hard aan onze legacy die helpt om binnensteden leefbaar, aantrekkelijk en levendig te houden voor bewoners, ondernemers en bezoekers, ondanks de druk op ruimte door bijvoorbeeld klimaatverandering en vergrijzing. Wat wij gemeenten hopen na te laten, is een grotere regie op transformatieprojecten en nieuwe instrumenten en wetten om dit te ondersteunen.

Natuurlijk moeten we niet de illusie hebben om alle problemen die op ons afkomen in de binnenstad op te lossen. Ik denk wel dat we met de XS-producten die wij opleveren een enorme versnelling kunnen brengen in bepaalde processen en dat we een oplossing kunnen bieden voor het gebrek aan bevlogenheid en eigenaarschap. De meeste van onze Nederlandse binnensteden bestaan al 700 jaar. Die moet je niet even op een parttime manier benaderen. Dat moet je met je volle aandacht doen. Het is zo supergaaf om te werken aan de binnenstad. Het vormt immers de ziel van de stad. Ik denk dat wij met ons XS-project de spark weer in dat proces krijgen.”

Wil je ook een exemplaar ontvangen? Mail naar [email protected]

Op dinsdag 25 november ontmoette de Community of Practice van Agenda Stad elkaar voor het tweede jaar op rij bij Bureau Brand op de Haagse Binckhorst voor de Jaarparade. De bijeenkomst stond in het teken van terug- en vooruitblikken. Alle City Deals die afgelopen jaar actief waren, deelden hun successen en ‘fuck ups’ en vertelden in hoofdlijnen over hun plannen voor 2026. Daarnaast verzorgde Romay Evers van Platform31 de opbrengsten van de Impact Maak- en Meettool, sinds vorig een waardevolle aanvulling voor City Deals én Agenda Stad om te reflecteren en vooruit te blikken.

Inhoudsopgave

1. Inleiding
2. City Deal Tijdloze Grachten
3. City Deal Gezonde en Duurzame Voedselomgeving
4. City Deal Dynamische Binnensteden
5. City Deal Impact Ondernemen
6. City Deal Kennis Maken
7. City Deal Fietsen voor Iedereen
8. Town Deal Krachtige Kernen
9. City Deal Over AI
10. City Deal Ruimte voor Lopen
11. City Deal Lokale Weerbaarheid Cybercrime
12. City Deal TBGO
13. Impact Maak- en Meettool

Inleiding

Dewi Brinkhuis en Tim Rolandus nemen de aanwezigen in vogelvlucht mee langs de verschillende CoP-bijeenkomsten in 2025. Foto: Paul Tolenaar.

Maar voordat het zover was verwelkomde Tim Rolandus van Platform31 ons in de creatieve ruimte van ontwerpbureau Studio Brand, waarna hij terugblikte op het ‘Cop-jaar’ 2025, aan de hand van een viertal posters met quotes en foto’s van de CoP-bijeenkomsten sinds de vorige Jaarparade. In Utrecht stond in maart Interbestuurlijke Samenwerken centraal en bogen we ons in een panel over vragen als: ‘hoe houd je partijen betrokken?’. In jullie gingen we, met hulp van verschillende ontwerpers, in Amsterdam aan de slag met het thema Innoveren & Experimenteren. En in september stond Borging centraal en leerden we daarnaast in een interactieve sessie in het prachtige Prinsestheater hoe we ontwerpkracht kunnen toepassen.

De posters bieden een mooi overzicht van de thema’s en gesprekken van afgelopen jaar.

Wat levert dit alles nou op? Sowieso natuurlijk veel kennis en inspiratie; we werken allemaal aan verschillende thema’s en met verschillende partners, maar wat ons bindt is het streven naar impact en innovatie en om daar sámen toe te komen. Monique Verhoef, programmamanager van de City Deal Fietsen voor Iedereen, vertelt bovendien dat ze dankzij de CoP-bijeenkomst in Amsterdam in contact kwam met ontwerpbureau Afdeling Buitengewone Zaken die ze nu in gaat zetten op het onderwerp scholen en mobiliteit. Tim vertelt dat de opkomst bij de CoP in 2025 is toegenomen. Nog steeds zien we graag meer projectleiders van City Deals en andere betrokkenen bij de CoP’s, dus laat Agenda Stad vooral weten waarvoor jij met plezier naar een CoP-bijeenkomst komt.

Tim heeft ook oog voor de ‘fuck ups’ van de CoP. Zo was door overmacht de City Deal die in Rotterdam op het programma stond niet in staat de presentatie te verzorgen en gooide een OV-staking ook nog een keer roet in het eten.

Koen Haer blikt terug op een succesvol jaar voor Agenda Stad. Foto: Paul Tolenaar

Dan is het woord aan Koen Haer, programmamanager van Agenda Stad, die reflecteert op het afgelopen jaar van het programma. Agenda Stad is sinds 1 november onderdeel van de nieuwe afdeling Regio en Stad, waar we de krachten bundelen met de programma’s Regio Deals en Nationaal Programma Vitale Regio’s. “We gaan samen op zoek naar synergie en we zien al mooie crossovers ontstaan.” Daarnaast anticiperen we ons op de gemeenteraadsverkiezingen, waarvan de uitkomst traditiegetrouw veel impact op Agenda Stad kan hebben. Koen vertelt ook dat we terug mogen kijken op een geslaagde Dag van de Stad in Enschede, die door bezoekers met een ruime 8.2 beoordeeld is. Ook City Deals beleefden mooie mijlpalen. Daar horen we tijdens de Jaarparade natuurlijk veel meer over, maar Koen licht een aantal actuele gebeurtenissen uit, zoals de slotconferentie van de City Deal Lokale Weerbaarheid Cybercrime in november, de lancering van ’Klein Beginnen’, een bundeling inspirerende ontwerpprojecten uit de City Deal Dynamische Binnensteden en natuurlijk de verschillende bijeenkomsten die we organiseren rond de publicatie van De Polder is Dood, Leve de Polder, de verkenning van samenwerking die wél werkt, door onze CXO Suzanne Potjer. Het boek biedt, zo vertelt Koen, “een mooi haakje om vanuit ons programma samen met Regio Deals en NPVR te kijken hoe we good practices kunnen meenemen naar het systeem. En daar gaan we ook komend jaar mee door!”

City Deal Tijdloze Grachten

Daarna is het de beurt aan de City Deals om één voor één kort stil te staan bij hun successen, fuck ups en hun blik op volgend jaar. Mellany Doldersum, werklijntrekker Synergie in de City Deal Tijdloze Grachten, bijt het spits af. Ze vertelt dat de City Deals de grachten, als cultureel erfgoed, mee wil laten groeien met de tijd. In haar werklijn is o.a. een methodiek ontwikkeld om daarbij niet alleen ‘civieltechnisch’ te werken, maar ook meerwaarde te creëren. Vooral door verbinding te stimuleren tussen mensen, door onderstromen te erkennen. Dit is niet alleen in Den Haag, waar Doldersum zelf in deeltijd werkzaam is, maar ook in en mét Leiden opgepakt.

“Met kleine stapjes kom je verder”, lijkt Mellany Doldersum van de City Deal Tijdloze Grachten te zeggen. Foto: Paul Tolenaar.

Als grootste succes benoemt Mellany dan ook dat er synergie in de uitvoering is gecreëerd. Fuck up en leerpunt is dat men in de werklijn veel zélf gedaan heeft en meer aan de steden moet overlaten. In 2026 moet de aandacht verschuiven naar ‘ontvangen’: hoe kunnen partners elkáár helpen met dilemma’s, en hoe kunnen wij stimuleren dat ze de aangedragen methoden gaan toepassen? “De kunst voor ons is ontdekken hoe we meer als programmeur aan de slag kunnen gaan,” aldus Mellany. Vanuit de zaal komt de vraag hoe je omgaat met ‘onderstroom/bovenstroom’. Mellany antwoordt: ”door vooral individueel het contact te zoeken en het niet alleen over de inhoud te hebben, maar uit te zoeken waar de pijn zit. Als voorzitter ben je soms bijna ene therapeut”. Vanuit de werklijn wordt ook een train de trainer-concept opgestart. Andere City Deals die hier ervaring mee hebben, bieden hun hulp aan om dit op te zetten.

Hoe ga je daar nou mee om, met die onderstroom en bovenstroom? Foto: Paul Tolenaar.

City Deal Gezonde en Duurzame Voedselomgeving

Huibert de Leede van de City Deal Gezonde en Duurzame Voedselomgeving neemt het stokje over en vertelt dat de City Deal inmiddels al vijf jaar loopt. Belangrijke pijler voor de 15 steden en 3 ministers, is de voedselwet, die gemeenten meer handvatten geeft om ongezonde voeding te weren. Eén van de successen van het afgelopen jaar is de Kenniskaart, een instrument waarmee de City Deal kennis deelt met partijen buiten de City Deal. Zij krijgen met de Kenniskaart meer inzicht in de tools die ze hebben om gezonde voeding te stimuleren en ongezonde voeding te weren. Huibert geeft aan dat er al veel interesse vanuit gemeenten is voor de Kenniskaart, die samen met het Voedingscentrum ontwikkeld is. Daarnaast wordt er gewerkt aan een convenant met grotere werkgevers om meer aandacht voor groente en fruit te hebben en vleesconsumptie te beperken. De City Deal heeft nog een jaar te gaan en kijkt onder andere naar de City Deal Ruimte voor Lopen die onderdeel is geworden van een bredere beweging. Op 19 mei 2026 is er een eerste grote conferentie om die beweging in de stijgers te zetten.

Huibert de Leede. Foto: Paul Tolenaar

Als fuck ups, of meer als uitdagingen, benoemt Huibert ontwikkelingen als de tendens om overheidsinterventies als ‘betutteling’ te ervaren. Daarnaast is ook het succes van de City Deal gek genoeg een uitdaging: er willen meer partijen aansluiten, maar de deal zit echt ‘vol’. Wanneer vol dan ‘vol’ is, is ook een vraagstuk. Voor deze doel is dat vooral ook een gevoelskwestie. Daarnaast merkt Huibert ook op dat je in zo’n deal nooit iedereen tevreden kan stellen. Zo zijn er altijd verschillende inzichten over managementstijlen. Voor 2026 is vooral de transitie van City Deal naar bredere ‘beweging’ het doel. Koen vraagt of je interesse in deelname ook kunt aanwenden in de borging. Huibert antwoord dat dat precies is wat hij onder een bredere beweging verstaat. Zo speelt de deal ook met de gedachte om een jaarlijkse financiële bijdrage aan de beweging te vragen, zodat er ook budget en commitment geborgd is. De City Deal werkt ook aan een brief voor de formateur. Ook hierin signaleert Huibert dat een ‘te volle’ deal een risico kan vormen: teveel meningen maken het lastig om tot een goed advies te komen.

City Deal Dynamische Binnensteden

Vervolgens vertelt programmacoördinator Jos Sentel over de City Deal Dynamische Binnensteden. De binnenstad ziet veel transities op zich afkomen. Niet voor niets noemt voormalig rijksbouwmeester Floris Alkemade de binnenstad ‘het meest complexe systeem dat er is’. De City Deal heeft de afgelopen 2,5 jaar zo’n 25 deliverables opgeleverd. Dat zijn eigenlijk ‘halffabricaten’ die nu verder ontwikkeld worden. Onlangs is alweer de 10^e City Deal-dag georganiseerd, in Roosendaal. Het netwerk vindt die bijeenkomsten erg waardevol. Het programmateam gaat in een ‘midterm sessie’ terug- en vooruitblikken. Trots is Jos op het XS-project dat de City Deal een jaar geleden met ontwerper Jurian Strik heeft geïnitieerd en dat heeft geleid tot de bundel Klein Beginnen die op de Dag van de Stad in Enschede gepresenteerd is. In die bundel lees je over vier ontwerpprojecten in opdracht van de City Deal, die je met andere ogen leren kijken naar de binnenstad.

‘Goed wonen in de binnenstad’. Nog een mooie opbrengst van ontwerpkracht in de City Deal Dynamische Binnensteden, vertelt Jos Sentel. Foto: Paul Tolenaar.

Jos vertelt dat er ontzettend veel kennis ontwikkeld is, maar dat het delen en leren daarvan nog beter kan. De vertaalslag naar de achterban van de partnersteden is soms lastig. Een uitdaging is ook de waan van de dag: sommige partners zetten enthousiast hun handtekening, maar dwalen later toch wat af. Jos constateert: je hebt moedige en strijdbare ambtenaren nodig om verder te komen. “Rapporten beoordelen is prima, maar mensen moeten staan voor de opgave.”

Komend jaar kijkt de City Deal naar opschaling en borging en naar het terugbrengen van de kennis naar ‘hapklare learnings’, onder andere door de inzet van ontwerpkracht. Om de resultaten van de deal echt te laten werken, heb je de steun van je partnergemeenten echt nodig. Daarbij kijkt de deal ook naar de aanpak van afgeronde deals. Zo heeft de City Deal Openbare Ruimte een Ateliersmeester aangesteld die destijds voor het aanjagen en organiseren zorgde. Mellany Doldersum geeft aan hier graag eens samen over door te praten omdat Tijdloze Grachten hier nu middenin zit. Tot slot geeft Jos aan dat de samenwerkdag die het programmateam eens in de drie weken bij Platform31 organiseert, goed werkt om meters te maken. “Dat wil ik echt als tip meegeven!”

De deelnemers kunnen even op adem komen als Sam Rasing van Het Groene Brein zich voorstelt. Hij geeft aan dat hij nu twee maanden betrokken is en graag in gesprek gaat met City Deals om te horen wat er speelt en om te kijken hoe Het Groene Brein City Deals goed kan aanhaken bij hogescholen en universiteiten.

City Deal Impact Ondernemen

Dan is het woord aan Jan Bockma van de City Deal Impact Ondernemen, waarin partners het ecosysteem voor impactondernemen willen verbeteren. Jan spreekt van een ‘mooi jaar’ voor de City Deal. Het grootste succes is de ‘hack-a-train’: een hackathonsessie tijdens de treinreis van de ‘impactdelegatie’ die eind oktober naar het GSEF25-congres in Bordeaux reisde met 65 deelnemers uit 47 organisaties. Daarin is gewerkt aan een Impact Agenda 2030 die tijdens de GSEF in concept aan de DG van de Europese Comissie is overhandigd.

Als uitdaging geldt onder andere de zoektocht naar cofinanciering van ministeries. En in een themagroep bleek de interne afstemming niet soepel te verlopen. De wijze les is dan ook dat je als stuurgroep van de City Deal goed de regie moet bewaken.

Ook Impact Ondernemen richt zich in 2026 op borging. En ook deze deal wil graag de hulp van Ontwerpkracht daarbij inzetten. En er volgt, zo zegt Jan, nog een ‘knaller van een afsluitend evenement’, een crossover met het Social Enterprrise Overheidscongres, met als kers op de taart de overhandiging van de Impact Agenda 2030.

De City Deal Impact Ondernemen ging op reis en kwam terug met een Impact Agenda, vertelt Jan Bockma. Foto: Paul Tolenaar.

City Deal Kennis Maken

Dan is het woord aan Christiaan Seemann die ons meeneemt in de laatste fase van de City Deal Kennis Maken, die met een looptijd van 9 jaar de nestor onder de nog lopende City Deals is. In 2026 rondt de City Deal echt af, maar, zo zegt Christiaan ‘het DNA van de City Deal Kennis Maken blijft bestaan’. Dat DNA bestaat onder andere uit een lerend netwerk dat zowel bottom-up als top-down functioneert: er is landelijke regie en kennisdeling, naast de lokale samenwerking. Een van de successen is dat in een aantal van de 27 aangesloten kennissteden de aanpak zo succesvol bleek dat ie regionaal is opgeschaald. Zoals in Limburg, waar inmiddels vier steden bij het Maastrichtse initiatief UniverCity zijn aangesloten. En kennisstad Enschede heeft actief Hengelo en nu ook Almelo betrokken bij haar aanpak.

Niet alles gaat goed, want soms is er overmacht. Zo vertelt Christiaan dat de opkomst tijdens één van de twee Kennisdelingsdagen die de City Deal elk jaar organiseert, nogal tegenviel. Niet door de inhoud van het programma, maar door een treinstaking. Lichtpuntje van deze tegenvaller is dan weer dat sommige partners uit het netwerk zó betrokken bleken, dat ze anticiperend op de treinstaking een nachtje op een nabijgelegen camping hebben doorgebracht om bij de Kennisdelingsdag te kunnen zijn.

Christiaan Seemann over het indrukwekkende netwerk dat de City Deal Kennis Maken heeft weten op te bouwen. Foto: Paul Tolenaar.

Wat resteert voor de City Deal is nu een effectieve borging. De kennis moet gebundeld worden en ‘landen’ in de netwerken van kennissteden. Daarbij wordt gekeken naar samenwerking en overlap tussen netwerken en naar synergie. Op 3 december vindt nog een diner pensant plaats met bestuurders van de kennisnetwerken en de intentie is dat er volgend jaar nog een afsluitende Kennisconferentie wordt georganiseerd waar het opschalen en uitrollen van de opgedane kennis centraal zullen staan. Christiaan roept iedereen in het CoP-netwerk alvast op om naar die kennisconferentie te komen, omdat er voor andere City Deals ook lessen uit te trekken zijn. Vanuit de zaal is veel erkenning voor de rol die de City Deal Kennis Maken speelt. Elske bepleit dat er vanuit de City Deal Kennis Maken eigenlijk twee mensen in elke andere City Deal zouden moeten plaatsnemen voor goede kruisbestuiving.

Na de presentatie van Christiaan is het tijd voor de lunchpauze. Die benutten we ook om een mooie groepsfoto te maken, waarbij iedereen zich ondanks een knorrende maag laat dirigeren door ‘huisfotograaf’ Paul Tolenaar.

De CoP’ers die aanwezig waren bij de Jaarparade, professioneel vastgelegd door Paul Tolenaar.

City Deal Fietsen voor Iedereen

Monique Verhoef, programmacoördinator van de City Deal Fietsen voor Iedereen, begint haar presentatie met een filmpje over het werkbezoek van de City Deal aan Parijs, waar de deelnemers kennismaakten met de Parijse opzet van Schoolstraten: getransformeerde straten die een oase van groen en veiligheid bieden nabij scholen, zodat kinderen veilig en zelfstandig naar school kunnen lopen of fietsen. De City Deal, vertelt Monique, is inmiddels precies op de helft. De City Deal organiseert véél: regiobijeenkomsten, werkbezoeken, themabijeenkomsten. Allemaal vanuit het doel om fietsen te stimuleren onder mensen die geen fiets hebben of nooit hebben leren fietsen, omdat het hun vrijheid en mogelijkheden kan vergroten. Monique was onder de indruk van wat ze zag in Parijs en van de doelstelling van de schoolstraten; dat een kind letterlijk en figuurlijk de hand van de ouders los kan laten en alleen naar school kan gaan. Parijs wil zo tegengaan dat gezinnen steeds meer uit de stad verhuizen.

Veel gaat goed, maar niet alles. Er is met IenW en P31 behoorlijk ingezet op het beïnvloeden van de verkiezingsprogramma’s. Zo zijn naast de al bekende gezondheidsvoordelen ook de sociale baten van fietsgebruik in kaart gebracht. Eén euro investering in fietsstimulering levert 19 euro resultaat op. Toch heeft de lobby voor de verkiezingen het niet gehaald. Waarschijnlijk omdat er geen aansluiting was, geen logisch moment. En de urgentie werd daardoor niet gevoeld.

Monique Verhoef over het jaar 2025 van de City Deal Fietsen voor Iedereen. Foto: Paul Tolenaar.

In 2026 wil de City Deal nog meer lokale projecten zien bloeien. In de presentatie wordt dit mooi verbeeld door een ‘vliegwiel’. De helft van de begroting, vertelt Monique, gaat naar lokale projecten, zoals fietsdepots. Die zitten volop in de uitvoering. Daarnaast zijn er landelijke projecten, zoals de schoolstraten en, volgend jaar ook: het leerlingenvervoer in het speciaal onderwijs. Ook al is het een beperkt aantal kinderen dat je daar vanuit het busvervoer zelfstandig naar school kunt laten fietsen, elk kind is er één, vertelt Monique bevlogen. En de City Deal blijft inzetten op belangenbehartiging. Karen van der Spek vraagt of je die belangenbehartiging niet via een maatschappelijke partner kunt laten lopen, zoals Ruimte voor Lopen doet met Wandelnet. Dat doet de City Deal al, meldt Monique, maar bijv de Fietsersbond wordt door linkse partijen anders ervaren dan door rechtse. Christopher vraagt of Monique denkt dat schoolstraten haalbaar zij in Nederland. Monique schetst dat het hier lastig is omdat het in Nederland het initiatief bij scholen wordt gelegd en die hebben al heel veel op hun bordje. Tegelijkertijd denken we in Nederland juist erg vanuit verkeersveiligheid en zou ook hier de insteek ‘de hand van je ouder kunnen loslaten’ goed kunnen werken.

Town Deal Krachtige Kernen

Alleskunner Willemen Vreugdenhil bezingt maatschappelijke onrust. Blijkbaar een thema van alle tijden. Foto: Paul Tolenaar.

Nadat Monique heeft afgerond klinkt ineens van achteruit de zaal gezang. Willemien Vreugdenhil zingt een prachtig lied van Toon Hermans als inleiding op haar presentatie en als het applaus eindelijk verstomd is, vertelt ze dat de Town Deal, net als het lied, gaat over maatschappelijke onrust. Zeker in kleine kernen waar ‘de burgemeester de bestbetaalde beleidsmedewerker is’, waar de afstand tussen bestuur en bevolking kleiner is en de capaciteit ook beperkt, kan maatschappelijk ongenoegen een grote uitdaging zijn. Willemien schetst ook dat er vaak een kloof is tussen grotere steden en de Randstad enerzijds en de kleinere kernen anderzijds. Het beeld bestaat in die kleinere gemeenschap vaak dat randstedelingen wel even langskomen om met hun havermelk in de hand te gaan uitleggen hoe ze in bv Oldambt met onrust moeten omgaan. Dan kan het helpen dat je als ambtenaar, zoals Willemien ook, zelf ook uit een kleine kern komt en gewoon een bitterbal mee eet.  Willemien laat een kaartje van Josse de Voogd zien waarop Nederland heel duidelijk in twee kleuren verdeeld is. We zien een onderscheid tussen links en rechts, tussen hoogopgeleide ‘7 vinkjes’ en mensen, veelal in kleinere kernen, die zich met heel andere dingen bezighouden. De Town Deal werkt met 11 partnergemeentes. Sommigen met meerdere kernen of een hoogopgeleide populatie. Communicatie – zowel extern als intern – is voor de City Deal lastig vanwege de gevoeligheid van het onderwerp. Iris Meines die zelf aan de verkenning van de deal heeft bijgedragen, beaamt dat de inzet van ervaringsdeskundigen uit een kleine kern, kan helpen. Willemien schetst dat een lokaal haakje belangrijk is en noemt een voorbeeld van ‘Amsterdamse designers’ die op een bijeenkomst vergeefs proberen om ongeïnteresseerde boeren iets bij te brengen. Nog veel uitdagingen dus voor de Town Deal, maar ook een gedreven groep partners.

City Deal Over AI

Matthias Ten Brinke neemt ons mee in de ontwikkelingen van onze jongste City Deal, die in september ondertekend is op het AI in de Stad-congres met 250 deelnemers. In deze City Deal dragen de partners projecten aan via pitches op City Deal-dagen. De City Deal faciliteert en stimuleert kennisontwikkeling, waarbij het initiatief en de uitvoering van projecten heel nadrukkelijk de verantwoordelijkheid van partners zelf is. Een AI-atelier vormt een tussenlaag waar de City Deal talentvolle mensen inzet om projecten te ondersteunen.

Matthias ten Brinke van Elba-REC over de start van de City Deal over AI. Foto: Paul Tolenaar.

Uitdagingen zijn er ook. De City Deal wil goed uit de startblokken komen, maar veel partners geven aan meer tijd nodig te hebben of nog op handtekeningen te wachten voor ze zelf kunnen leveren. Op de vraag uit de zaal of het niet belangrijk is om een goed lijntje te leggen met bijvoorbeeld de VNG om meer kennis te verzamelen en uit te wisselen, antwoord Matthias dat de lijntjes met de VNG kort zijn, maar dat er daarnaast voor de slagkracht ook gekeken wordt of er bij bestaande AI-initiatieven aangesloten kan worden. De samenhang tussen die partijen is nog een beetje zoeken. Matthias vertelt dat de City Deal ook over de grens kijkt en bijvoorbeeld met de universiteit in Arhus in Denemarken in gesprek is over het LLM (Large Language Model) dat men daar ontwikkeld heeft.

City Deal Ruimte voor Lopen

Karen van der Spek stelt zich nogmaals voor als de opvolger van Martine de Vaan als projectleider van de City Deal. Ze vertelt dat de City Deal een doorstart heeft gemaakt en in deze reïncarnatie vooral een ‘zwieper’ wil zijn voor de acties van het Nationaal Masterplan Lopen dat in samenwerking met het Platform Ruimte voor Lopen is gelanceerd. De City Deal draaide eerst om kennis opdoen en richt zich nu meer op het implementeren van die kennis. Daarnaast gaat de City Deal een samenwerking aan met de City Deal Fietsen voor Iedereen rond de schoolstraten. Daarnaast gaat de City Deal samen met Consultkids in gesprek met kinderen om van hen te horen wat zij nodig hebben om lopend of fietsend naar school te gaan. Ook is er in de verkenningsfase van de City Deal Toekomstbestendige Gebiedsontwikkeling onderling contact geweest.

Karen van der Spek. Foto: Paul Tolenaar.

Wat had er anders gekund? Bij nader inzien was het goed geweest om bij het instellen van het Nationaal Masterplan Lopen ‘contributie’ aan de partners te vragen. Omdat dat niet gebeurd is, moest er bezuinigd worden en dat ging ten koste van de communicatie. Daardoor zijn de ontwikkelingen rond de verlenging en nieuwe insteek van de City Deal niet actief gecommuniceerd. Karen geeft aan blij te zijn met de ‘reddingsboei’ die Agenda Stad in de vorm van een klein budget heeft geboden.

In 2026 wil de City Deal op een aantal onderwerpen, zoals de schoolstraten en gebiedsontwikkeling, experimenteren: wat zou je bijvoorbeeld met ‘tactical urbanism’ kunnen doen? Hoe pas je het openbaar vervoer in? Het zijn thema’s die erg verweven zijn met verschillende beleidsvelden van gemeenten en ministeries en daar schuilt ook de uitdaging in: hoe zorg je dat al die mensen uit verschillende disciplines enthousiast meewerken? Dat is meteen ook Karens vraag aan de CoP. Sten Meijer schetst dat ze bij de City Deal Lokale Weerbaarheid Cybercrime ervaringen hebben met beperkte capaciteit en dat het maken van een praatplaat hen geholpen heeft om ambtenaren tools te geven het gesprek met collega’s aan te gaan. Daarnaast is het goed de partijen om tafel te krijgen en hen naar de gezamenlijkheid in de opgave te laten kijken. Karen merkt nog op dat partijen verschillende talen spreken en dat het belangrijk is dat te (h)erkennen.

City Deal Lokale Weerbaarheid Cybercrime

De City Deal Lokale Weerbaarheid Cybercrime is in november met een groot slotcongres afgerond, vertelt projectleider Roy Tomeij van het CCV. Samen met Sten Meijer van het CCV en Tim van Vliet van JenV, nemen ze ons mee in de City Deal. Tijdens het slotcongres met stuurgroepvoorzitter Sybrand van Haersma Buma heeft de stuurgroep de resultaten van de deal gepresenteerd en ‘er een strik om gedaan’. Doel van de deal was om gemeenten weerbaarder te maken tegen cybercrime, en daarmee ook de weerbaarheid van ondernemers, inwoners en vooral jongeren te vergroten. In de vijf jaar dat de deal liep, zijn drie tranches uitgevoerd waarin verschillende projecten zijn uitgevraagd en ondersteunt. Die verschillende ‘etappes’ werken goed, omdat je in het begin nog niet ‘weet wat je niet weet’, aldus Roy. Een belangrijke eerste stap voor de deal was ‘scoping’: waar gaan we wel en niet mee aan de slag? Een visualisatie in de vorm van een wegenkaart hielp hierbij. Keuzes maken is nodig want het hele veld ‘cybercrime’ is te omvangrijk. De eerste tranche was vooral ‘1000 bloemen bloeien’, daarna werd het gerichter. In 2024 is begonnen met het voorbereiden van de borging. Het grootste risico: straks hebben we miljoenen geïnvesteerd en is de relevante output niet geborgd, is door interventies goed geborgd.

De blauwe brigade van de City Deal Lokale Weerbaarheid Cybercrime: projectleider Roy Tomeij met rechts Sten Meijer en links daarvan Tim van Vliet. Foto: Paul Tolenaar.

Maar wat de City Deal had onderschat, was de kracht van de lobby van gemeenten om de City Deal dóór te laten gaan. Want gemeenten bleken dit jaar de resultaten nog onvoldoende geborgd te hebben. Hoewel de City Deal formeel is afgerond, blijft er ondersteuning vanuit het CCV om gemeenten te helpen interventies te implementeren, de gemeentelijke deskundigheid te versterken en bruggen te bouwen.

Tot slot delen Roy, Sten en Tim het magazine uit waarin de opbrengst van de deal beschreven wordt. Dit magazine (.pdf) is ook online te lezen bij het CCV.

City Deal TBGO

Dan is het woord aan Gertjan de Werk, tot voor kort kwartiermaker van wat de City Deal Toekomstbestendige Gebiedsontwikkeling zou worden. Gertjan neemt ons mee in het proces dat er uiteindelijk toe leidde dat de City Deal geen doorgang vond en ‘TBGO’ verder ging als samenwerkingsagenda. Gertjan schetst hoe de City Deal ‘aan haar eigen succes ten onder ging’. Voortbordurend op de eerdere deal Circulair en Conceptueel Bouwen, is met 50 gemeenten gekeken naar het taaie gebiedsontwikkelingsproces in Nederland, dat door elke gemeente anders wordt ingevuld. Daar bestaat geen eenduidigheid in en ruimtelijke elementen worden vaak té laat in de overweging meegenomen.

Gertjan de Werk over de ‘snelste City Deal ooit’. Foto: Paul Tolenaar.

Gemeenten en andere partners waren enthousiast over de nieuwe deal, maar vanuit branches en departementen waren twijfels waardoor de City Deal er niet gekomen is. Eigenlijk, zegt Gertjan, is het de ‘snelste City Deal ooit’, kijkend naar wat het heeft losgemaakt bij landelijke beleidsmakers. Er zijn nog wat twijfels of de Samenwerkingsagenda de uitgangspunten die de City Deal anders zou hebben gehad, goed zal bewaken. Dealmaker Patricia merkt echter op dat het gedachtegoed van de City Deal wel goed geland is in de Samenwerkingsagenda.

Presentatie Impact Maak- en Meettool

De oogjes worden wat kleiner en hier en daar beginnen mensen na de lange zit wat te knikkebollen, maar we proberen de aandacht erbij te houden voor nog één belangrijk onderdeel van de Jaarparade: de terugkoppeling van de Impact Maak- en Meettool. Romay Evers die samen met Eva Vermeulen en Elske Wits vanuit Platform31 de uitvraag gedaan hebben en de opbrengst geanalyseerd hebben, vraagt eerst aan de aanwezigen wat hén is opgevallen bij het invullen.

Dealmaker Charlot Stensen vertelt dat ze de tool vorig jaar voor twee deals met een heel team heeft ingevuld en dat ze dat dit jaar 1-op-1 met de projectleiders gedaan heeft omdat dat door de actualiteit handiger was. Vorig jaar viel haar op dat dingen ineens ‘hard’ werden door ze op te schrijven, dat vond ze interessant. Iris Meines vindt het fijn om de tool in te vullen. “Het dwingt je om stil te staan bij dingen waar je normaal misschien niet over nadenkt.” Ze schetst dat er bij haar deal ook wel dingen uitkomen waar de City Deal echt mee aan de slag moet en wil. Iris vindt de vraag ‘welke zichtbare impact die echt opschaalbaar is, zie je in je deal?’ erg interessant.

Koen Haer merkt op dat bij de opstart van de City Deal Over AI de vragen vooraf heel erg van pas kwamen omdat ze meegenomen konden worden in het jaarplan.

Romay Evers van Platform31 heeft met haar collega’s van Platform31 de rode draden uit de opbrengst van de Impact Maak- en Meettool gedestilleerd en deelt de bevindingen. Foto: Paul Tolenaar.

Romay licht vervolgens toe dat de tool City Deals helpt reflecteren en Agenda Stad tevens een overzicht van de voortgang biedt. De tool is op een aantal punten verbeterd na de feedback van vorig jaar. Zo is onder andere de indicator ‘uniek’ nu weggelaten. Duikend in de trends onder de resultaten, constateert Romay dat sommige indicatoren tussen City Deals ver uit elkaar liggen, zoals borging. Dat is ook logisch, omdat dit bij pas gestarte deals nog minder aandacht krijgt.

Een van de eerste bevindingen is dat er meer focus lijkt te zijn op het zichtbaar maken van resultaten. En dat ‘agenda’ en ‘bewustwording’ vaak genoemd worden als voorbeelden van impact. We kunnen ook het veranderende politieke landschap terugzien in de impact maak- en meettool.

Ook qua proces zien we veel onderscheid tussen deals. Juist op dit punt kunnen deals ook nog veel van elkaar leren. Deals die proces een lagere score geven, wijten dit vaka aan bijvoorbeeld verloop in het kernteam. Deals zijn enthousiast over de mix tussen online en offline bijeenkomsten, maar er is meer aandacht nodig voor het verduidelijken van de rol van de bestuurder. Samenwerking en diversiteit en inclusie scoren stabiel ten opzichte van vorig jaar. Met de kanttekening dat diversiteit nog steeds aandacht behoeft omdat het nog altijd een grotendeel ‘hoogopgeleide witte club’ is.

City Deals blijken elkaar beter te kunnen vinden voor kennisdeling. Gevraagd naar metaforen voor City Deals, klinken vanuit de zaal termen als ‘Voedselbos’, ‘Safe space’, ‘Rivier’ en ‘Kruiwagen in een modderpoel’. Op innovatie wordt beter gescoord dit jaar, waarbij met name systeeminnovatie veel genoemd wordt. Adaptiviteit en borging scoren ongeveer gelijk aan vorig jaar. Belangrijk voor borging is om niet alleen de City Deal-partner mee te nemen maar ook diens collega’s.

Romay vraagt de CoP wat nodig is om borging en opschaling goed te regelen. Eén van de suggesties is een netwerk van departementale contacten, een ‘vrienden van de City Deal’ om makkelijker ingangen bij een departement te hebben. Koen vult aan dat een Kernteam van Departementale contacten niet effectief bleek en dat we kijken hoe we dit in de nieuwe afdeling voor de drie programma’s gezamenlijk kunnen opzetten. Roy Tomei benadrukt dat ‘City Deal’-alumni hier een rol in zouden kunnen spelen. Patricia meldt dat ze aan een lijst met ambassadeurs werkt.

De Impact Maak- en Meettool, zo blijkt maar weer, is een waardevol instrument. Dat bewijst alleen al het open gesprek naar aanleiding van de presentatie. Dat smaakt naar meer in de CoP’s van 2026.

Het slotwoord is aan Tim Rolandus die alle aanwezigen dankt voor hun aanwezigheid en aangeeft dat we in 2026 met veel enthousiasme doorgaan met deze waardevolle bijeenkomsten.

Op maandag 10 november verzamelden zich ruim 1000 stedelijke professionals in Enschede voor de negende editie van de Dag van de Stad. Vanuit het culturele hart van Enschede, het Wilminktheater, gingen de deelnemers met elkaar in gesprek en leerden ze van topsprekers rond het thema van dit jaar: de Vernieuwende Stad.

Bekijk de aftermovie:

Want Enschede, zo bleek uit de opening waarin dagvoorzitter Ajouad El Miloudi met verschillende gasten het thema vormgaf, is een stad die meermaals zijn rug heeft moeten rechten en zichzelf opnieuw heeft uitgevonden. Van de stadsbrand die in 1862 het historische centrum in de as legde, tot de teloorgang van de ooit bloeiende textielindustrie in de jaren zestig van de twintigste eeuw. Van de bombardementen in de Tweede Wereldoorlog tot de Vuurwerkramp in 2000 waardoor meer dan 1000 mensen dakloos raakten. Enschede is een stad met littekens, maar ook een stad die desondanks vooruit blijft kijken.

Dat is het beeld dat geschetst wordt door burgemeester Roelof Bleker van Enschede, theaterdirecteur Frank Verhallen, stadsarchitect Jessica Hammarlund Bergmann en Annemieke Koster, initiatiefnemer van het innovatieve circulaire Enschede Textielstad. En dat alles omkaderd door werk van de naamgever van het theater: dichter Willem Wilmink. Zo vertelde Verhallen, die bevriend was met Wilmink, dat de dichter moeite zou hebben met deze tijd van verruwing en uitsluiting. Koster, die met haar initiatief om kleding te recyclen en er nieuw textiel van te maken als geen ander het thema van de dag belichaamde, bood de stad en burgemeester Enschede een geschenk aan: een levensgrote doek met het gedicht ‘Enschede huilt’ dat Wilmink schreef na de vuurwerkramp. De burgemeester beloofde er plek voor te zoeken in een school in de getroffen wijk Roombeek.

Annemieke Koster presenteert het indrukwekkende doek, gewoven door Enschede Textielstad, aan burgemeester Bleker. Foto: Martijn Beekman

Ook minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Frank Rijkaart droeg bij aan de opening door te onderstrepen hoe belangrijk het is dat de rijksoverheid het oor te luister legt bij de opgaven van de regio. Want, die zijn vaak anders dan die van de Randstad. Hij riep regio’s dan ook op zich uit te spreken over wat ze nodig hebben om hun opgaven het hoofd te bieden.

Minister Rijkaart vertelt dat hij zelf afkomstig is uit een dorp, Bodegraven, en erkent dat het belangrijk is om meer aandacht te hebben voor de specifieke opgaven in de regio. Foto: Martijn Beekman.

Na het plenaire openingsprogramma verspreidde het gezelschap zich traditiegetrouw over tal van programmaonderdelen. Deelnemers stonden voor de lastige taak een keuze te maken uit onder andere last lectures van David van Reybrouck, Munish Ramlal en Ahmed Aboutaleb. Boeklezingen van correspondent Iris de Graaf en Dag van de Stad-veteranen als actieonderzoeker Suzanne Potjer en journalist Floor Milikowski. Thematische sessies rond onderwerpen als jeugdparticipatie in een vernieuwende stad, integraal verstedelijken en het versnellen van de woningbouw mbv digitalisering. En ook jaarlijks hoog gewaarde onderdelen als de ontwerpateliers, waar deelnemers zelf actief met een frisse blik leren kijken naar hun opgaven en natuurlijk: de excursies. Deelnemers zagen met eigen ogen hoe Enschede zich opnieuw oprichtte in de wijken Roombeek en Pathmos.

Excursie in Roombeek

Een groot deel van het programma speelde zich af rondom de binnenstad van Enschede, net als overigens de Nacht van de Stad, waar de Grote Kerk op de Oude Markt aan de vooravond van ‘de dag’ het epicentrum had gevormd van stadsexcursies naar creatieve bloedplaatsen in de binnenstad. Op de Dag van de Stad werd bijvoorbeeld op loopafstand van het Wilminktheater de bundel ‘Klein Beginnen’ gepresenteerd, in het roemruchte café Het Bolwerk. Daar presenteerde de City Deal Dynamische Binnensteden en ontwerper Jurian Strik hun bundeling van de projecten die vier ontwerpers in opdracht van de City Deal maakten en die hielpen om met nieuwe ogen naar bestaande opgaven, in dit geval: een levendige binnenstad, te kijken.

Jurian Strik (midden) presenteert het eerste exemplaar van de bundel Klein Beginnen aan directeur Bestuur, Financiën en Regio’s Michel Visser van het ministerie van BZK. (Foto: Nadia van den Berg, Korreltjezout.com)

Elders in Enschede bezocht ondertussen minister Rijkaart het Fietsdepot, waar hij door manager Ellen de Jong samen met o.a. burgemeester Bleke, programmamanager Monique Verhoef van de City Deal Fietsen voor Iedereen en programmamanager Agenda Stad Koen Haer werd rondgeleid en hoorde hoe jongeren actief leren deelnemen aan de maatschappij dankzij een leerwerktraject voor fietstechnici en hoe belangrijk het is dat depots als deze met steun van de City Deal Fietsen voor Iedereen, zorgen dat steeds meer weesfietsen terechtkomen bij mensen die nog geen fiets hebben of deze niet kunnen betalen. Het vergroot hun actieradius en daarmee hun vrijheid en mogelijkheden.

Minister Rijkaart laat zich bijpraten door de fietstechnici in het Fietsdepot in Enschede. Foto: Hans Roggen

In het Wilminktheater en het naastgelegen Muziekcafé naderden ondertussen de sessies hun conclusie. In de foyer van het theater werd naarstig genetwerkt en werden indrukken van de sessies uitgewisseld. Veel deelnemers waren beduusd door de filmlezing die actrice Katrien van Beurden en raadslid Hadassa Meijer verzorgden nav van de EO-serie De Vuurwerkramp. Ook over de last lectures werd druk nagepraat. Op één plek in de foyer dromden herhaaldelijk kluwen mensen samen. Dat was bij de stand waar deelnemers een exemplaar konden bemachtigen van Suzanne Potjers boek De Polder is Dood, Leve de Polder, waarin ze in opdracht van Agenda Stad verkent waarom de machinerie van de oude polder versleten is en tevens vele voorbeelden uit het land identificeert die hoop geven voor een nieuwe polder die aansluit bij de opgaven van vandaag en morgen. Toen later op de dag ook de bundel ‘Klein beginnen’ hier werd uitgedeeld, was het helemaal dringen geblazen. Maar het was het waard.

Hebbes! De boeken Klein Beginnen en ‘De Polder is Dood, Leve de Polder’ vonden gretig aftrek. Foto: Martijn Beekman.

Met een pittig inhoudelijk slotpanel over ruimtelijke keuzes voor de verre toekomst, werd de aandachtspanne van de deelnemers op de proef gesteld. Hoogleraar Peter Pelzer, toekomst-ambassadeur Mare de Wit van de Deltacommissaris en inhoudelijk coördinator van de Nota Ruimte bij het ministerie van VRO, Errik Buursink, schetsten de uitdagingen, maar vooral ook de noodzaak van verder vooruitkijken en denken vanuit de behoeften en noden van toekomstige generaties.

De omgeving inrichten is vooruit zien. Het plenaire slot met ‘de Toekomstbouwers’. Foto: Martijn Beekman.

Daarna dankte El Miloudi niet alleen de panelsprekers, maar álle bijdragers en deelnemers voor de geslaagde Dag van de Stad waarna iedereen, met een tas vol indrukken, nieuwe kennis én visitekaartjes, huiswaarts ging. Burgemeester Bleker zei eerder op de dag nog: “Als u morgen op uw werk komt en u vertelt dat u in Enschede was: als uw collega’s dan verzuchten ‘Enschede is ver!’, antwoord dan: ‘Nee, Enschede is vérder’.” En daaraan, kunnen we na deze rijke Dag van de Stad concluderen, is geen woord gelogen.

Méér Dag van de Stad 2025

Kon je er niet bij zijn of wil je juist nog wat langer nagenieten? Kijk nu het plenaire programma en de last lectures terug op het Youtube-kanaal van de Dag van de Stad.

Op dinsdag 9 september vond de derde Community of Practice-bijeenkomst plaats. Opnieuw werden we welkom geheten op een prachtige locatie: het Prinses Theater in Rotterdam. Het prachtige intieme theater en het podium waarop gedreven deelnemers zich later in het programma verzamelden, leenden zich voor een kleiner gezelschap. Toch hopen we een volgende keer echt eens uit onze voegen te barsten bij de CoP. Dus we nodigen iedereen uit het CoP-netwerk van harte uit om met ons te delen hoe we jóu de volgende keer over de streep kunnen trekken.

Koen heet ons welkom in de voormalige bioscoop en vertelt dat Agenda Stad in september ‘goed uit de startblokken’ is gekomen, met o.a. verkenning van een nieuwe City Deal Energiearmoede en natuurlijk de lancering van het boek De Polder is Dood, Leve de Polder. En er liggen ook nog een aantal mooie mijlpalen in het verschiet: op 18 september wordt de City Deal Over AI ondertekend in Breda. Op 10 november zien we elkaar natuurlijk allemaal op de Dag van de Stad in Enschede – en de échte DvdS-fans treffen we graag al op 9 november tijdens de Nacht van de Stad. En dan wordt er in december nóg een City Deal ondertekend, namelijk de City Deal Toekomstbestendige Gebiedsontwikkeling.

Janneke, Dewi en Koen trappen de CoP-bijeenkomst af. Foto: Paul Tolenaar

Resultaten borgen

De bijeenkomst staat vandaag in het teken van resultaten borgen. Koen trapt af met een terugblik op de borging van de resultaten van de afgeronde City Deal Energieke Wijken, Duurzaam en Sociaal. Koen schetste hoe de partners het gevoel hadden dat ze op de goede weg waren en daarom waarde hechtten aan het voortzetten van het netwerk. De verkenning van de nieuwe City Deal Energiearmoede is daar het resultaat van. Koen schetste de verschillende werklijnen van de City Deal:

1. Kansen voor kwetsbare huishoudens. Hoe kom je achter de voordeur?
2. Werk en opleiding: hoe creëer je arbeidsmogelijkheden in een wijk die midden in de energietransitie zit?
3. Hoe krijg je particuliere eigenaren in beweging in een wijk waar veel bewoners geen budget hebben voor verduurzaming?

Koen licht de borging van de City Deal Energieke Wijken toe in het prachtige Prinses Theater in Rotterdam. Foto: Paul Tolenaar

De borgingsstrategie van de City Deal was: van output naar outcome en impact voor alle voorbeelden die in de werklijnen zijn opgehaald. Een concreet resultaat is het Dashboard Geldstromen in wijk, dat indicatoren zichtbaar maakt waar acties op uitgevoerd kunnen worden. Het Dashboard is nu ondergebracht bij BZK. In Utrecht en Arnhem zijn ‘Roeptuinen’ ingevoerd waar mensen ervaringen met elkaar kunnen delen. Maar de grootste winst van de City Deal, zijn de wetswijzigingen, zoals de ISDE-regeling (Investeringssubsidie duurzame energie en energiebesparing), waardoor gemeenten subsidie kunnen aanvragen namens bewoners in kwetsbare wijken. Koen rondt af met de oproep dat als je wilt nadenken over borging en opschaling van je City Deal, hier vanuit Agenda Stad budget voor is.

Vervolgens doet Christopher verslag van de lancering van het boek De Polder is Dood, Leve de Polder. In het boek verkent onze CXO Suzanne Potjer voorbeelden van nieuwe samenwerkingsvormen. Vitaliteit en in verbinding blijven met wat er leeft, staan centraal in het boek. Christopher vertelt dat we de boer opgaan om aandacht voor het boek te stimuleren en om de dialoog over het onderwerp aan te jagen. De aanwezige CoP’ers krijgen alvast een exemplaar van het boek uitgereikt. Op levedepolder.nl kan iedereen fysieke of digitale exemplaren van het boek bestellen en op Agendastad.nl vind je een uitgebreide impressie van de lancering van het boek op 4 september in Leiden.

In de pocket! Bemachtig ook snel een exemplaar van het boek via levedepolder.nl en deel je leeservaring met Agenda Stad. Foto: Paul Tolenaar.

Daarna neemt Roos Marinissen ons mee in de borgingsstrategie van de City Deal Impact Ondernemen die in 2021 van start gegaan is en in maart 2026 wordt afgerond. Ongeveer een jaar geleden is begonnen met de borging door gesprekken te voeren met de themacoördinatoren. Eén van de betrokken lectoren bepleitte een House of Expertise. Daar was draagvlak voor, maar het voelde nog te ‘hoog over’. Samen met Platform31 is de City Deal systematische gaan kijken naar de City Deal: wat kúnnen we borgen en wat móeten we borgen? Er is een kwadrant ontwikkeld dat helpt om daar keuzes in te maken. Veel partners hadden door willen gaan met de deal. Het netwerk van de deal is opgedeeld in persona’s en zo is gekeken naar waar verschillende persona’s last van hebben als de City Deal stopt – en wat zij dan nodig hebben. Daarin kwamen vooral het netwerk en de ‘rugdekking’ naar voren als zaken die partners vrezen te zullen gaan missen.

Roos Marinissen neemt ons mee in de borgingsstrategie van de CD Impact Ondernemen. Foto: Paul Tolenaar

Projectleider Edwin Teljeur doet nog een ronde om te verifiëren dat de opgehaalde zorgpunten de lading dekken. Maar er zijn ook al zaken die goed geborgd zijn, zo is er een Onderzoeksconsortium, Centis, ingesteld dat sociaal maatschappelijke ondernemingen helpt effectiever te zijn. Daarnaast is een sprekersbureau opgezet, ‘De ervaring spreekt’, waarin ervaringsdeskundigen over de kansen en het belang van sociaal ondernemerschap verzameld zijn. Een commerciële partij heeft voor de City Deal een Dashboard Impact Ondernemen ontwikkeld en eind oktober vindt nog een studiereis naar Bordeaux plaats, waar – al tijdens de treinreis – een impactagenda opgesteld zal worden met alle deelnemers.

Borging ontwerpen

Na een dankwoord voor Koen en Roos voor het delen van de borgingsinzichten van hun City Deals, is het tijd voor een korte bijpraatpauze, waarna alle deelnemers letterlijk in de spotlights komen te staan en het podium van het theater beklimmen. Janneke ten Kate van Platform31 en ontwerper Arjen Oenema laten de deelnemers ervaren hoe ontwerp kan bijdragen aan het verankeren van resultaten. Op het podium rangschikken de deelnemers zich van links naar rechts, van ‘nieuwe City Deal’ tot al langer lopende City Deal. Eerst buigt de groep zich over de vraag wat borging precies inhoudt.

Op het podium sparren over borging. Foto: Paul Tolenaar

Voor Huibert van de City Deal Gezonde en Duurzame Voedselomgeving is dat zorgen dat de beweging van je City Deal landelijk gedragen wordt. “Na afloop van de City Deal moet er niet alleen over het thema gepraat worden, maar moeten er ook daadwerkelijk acties volgen”. Roos merkt op dat er een verschil tussen borgen en opschalen. Jan-Willem Wesselink schetst dat in de dealtekst over de nieuwe City Deal Over AI is opgenomen dat er zoveel mogelijk in bestaande netwerken en organisaties geborgd moet worden. Er wordt geschetst dat borging ook over kennisdeling gaat en dat er verschillende niveaus zijn. Je kunt kennis bij personen borgen. Wanneer je er zorg voor draagt dat de kennis breder gedragen wordt, is er sprake van opschaling. Bij de City Deal Fietsen voor Iedereen, zo vertelt Monique Verhoef, ontvangen partners budget en krijgen daarbij de vraag gesteld: “hoe zorg je ervaar dat je nieuwe werkwijze ook geborgd wordt?”

Na de uitwisseling op het podium gaan deelnemers in groepjes uiteen om nader in te gaan op het borgingsproces in drie City Deals: Dynamische Binnensteden, Ruimte voor Lopen en Fietsen voor Iedereen. Na afloop koppelen de groepjes plenair terug wat ze besproken hebben.

Doel van de City Deal Dynamische Binnensteden is om binnensteden levendig en toekomstbestendig te maken en houden. En om daarbij ambtenaren handelingsopties te bieden om aan de transformatie bij te dragen. Kansen liggen in woonruimte boven winkels en in het terugbrengen van maatschappelijke functies naar de binnenstad. De City Deal kent 22 thematische projecten en organiseert City Deal-dagen. Samen met de Retailagenda is een Pact voor de Binnenstad opgezet en naast de website en LinkedIn-groep kent de City Deal een ‘voorbeeldenbank’. Jos Sentel van de City Deal vertelt dat het plan is om de themaprojecten en City Deal-dagen te borgen in een ‘Studio Binnenstad’, zodat het belang van de binnenstad blijven geagendeerd wordt en ambtenaren een fysieke plek hebben waar ze terecht kunnen met vragen over hun binnenstad. Vraag is nog even of zo’n studio nieuw opgezet wordt of kan landen bij een bestaande organisatie.

Iris Visser vertelt dat de City Deal Ruimte voor Lopen een lobby opzet om te zorgen dat er financiële middelen komen die ruimte voor lopen stimuleren. De zoektocht daarbij is om de juiste mensen aan tafel te krijgen. De uitvoering van plannen is het probleem niet, maar het loskrijgen van geld blijkt weerbarstig.

Monique Verhoef vindt het interessant om te horen hoe andere deals de borging aanpakken en is blij met de kruisbestuiving. Ze geeft als advies mee om het predicaat ‘City Deal’ niet in de naam van je website op te nemen. “Want dat is iets tijdelijks.” Ze schetst dat de opgeleverde producten hun doel wel zullen dienen, maar dat de áánpak wel aandacht en borging verdient.

Met de waardevolle terugkoppeling van de groepen, ondersteund met vlijtig volgeschreven ‘flipovers’, is het inhoudelijke gedeelte van de CoP alweer ten einde. Koen dankt de deelnemers voor hun aanwezigheid en benadrukt hoe waardevol het is om met elkaar te blijven uitwisselen en ons gezamenlijk te buigen over de vraag hoe de resultaten en lessen uit kortjarige samenwerkingsverbanden goed kunnen beleggen.

Graag tot een volgende CoP!

Met dank aan Vera Beuzenberg van Platform31 voor de bijdrage aan het verslag

Op donderdag 4 september vond in de prachtige Tuin van de Smid in Leiden de lancering plaats van De Polder is Dood, Leve de Polder, het boek waarin Chief Exploration Officer (CXO) Suzanne Potjer in opdracht van Agenda Stad de opbrengst deelt van haar verkenning. Drie jaar lang trok ze door Nederland op zoek nieuwe vormen van samenwerking. Als bestuurskundige en als onderzoeker had Potjer gemerkt wat we bij Agenda Stad ook ervaren: het Nederlandse poldermodel loopt vast en is niet langer toereikend om duurzame oplossingen te vinden voor de uitdagingen van nu. Maar Potjer ontdekte gelukkig veel nieuwe manieren van samenwerken en sprak bestuurders, ontwerpers, wetenschappers en andere professionals die ook zien en ervaren dat het anders kan.

Bekijk hier de uitgebreide foto-impressie van de lancering.

Zo’n 80 aanwezigen, pioniers, professionals en bijdragers aan de bundel, werden verwelkomd door dagvoorzitter Christopher Baan. Programmamanager Agenda Stad Koen Haer vertelde dat Agenda Stad al 10 jaar met partners pioniert om tot maatschappelijke oplossingen te komen, maar dat het programma ook graag andere pioniers een stem wil geven en hun lessen wilde delen. Hij hoopt dat het boek ertoe leidt dat de overheid beter leert hoe ze met maatschappelijke initiatieven kan samenwerken. Want beter signalen uit de maatschappij oppikken, leidt tot effectiever beleid.

Koen Haer, Christopher Baan en Suzanne Potjer (vlnr) over de aanleiding van het boek. Foto: Kick Smeets.

Het denkpatroon van moderne controle

Vervolgens was het podium voor de auteur en CXO zelf. Suzanne Potjer bedankte haar ‘partners in crime’, onderzoeker Eva Vermeulen van Platform 31 en redacteur Joep Boerboom. Ze vertelde hoe een aantal jaar geleden het idee ontstond om namens Agenda Stad andere vormen van innovatieve samenwerking te zoeken en te delen met professionals die inspiratie zoeken. In haar verkenning zag ze het polderlandschap aan zich voorbij trekken en vond ze hoopgevende voorbeelden. Zoals het wandelende bos BOSK in Leeuwarden, de inwoners van het dorp Austerlitz die hun eigen voorzieningen gingen regelen en het Bouwdepot dat kwetsbare jongeren lucht gaf met leefgeld. Toch is ze vooral ook bezorgd over de verharding in de samenleving en de stilstand op prangende kwesties die wachten op de weg vooruit. Ze vond weliswaar goede voorbeelden van hoe het wél kan, maar die lijken ‘gevangen te zitten in de marge’. Als voorbeeld schetste ze hoe het bouwdepot dat ‘vastzit’ omdat het niet goed lukt het te borgen in het systeem. We lijden, aldus Suzanne, aan het diepgewortelde denkpatroon van moderne controle. “Wat mij extra zorgen baart, is dat we meer naar controle grijpen naarmate de complexiteit toeneemt, terwijl we zien hoe slecht dat werkt.”

“We moeten koesteren dat wij een cultuur van samenwerking hebben en dat die cultuur zelfs een woord heeft gekregen dat verbonden is aan onze leefomgeving. Maar de vraag is hoe we daar NU invulling aan moeten geven. Daar heb ik met het boek antwoorden op willen geven door met Joep en Eva met veel mensen te praten. Dat leverde verhalen op waar je je aan kunt optrekken. Ik heb getracht er een rode draad uit af te leiden over waar we naartoe kunnen gaan.”

Ga in gesprek

Over die vraag, waar we naartoe kunnen, gaat het eerste panelgesprek met deskundigen die ook hun visie in het boek hebben gedeeld. Maarten Hajer, hoogleraar Urban Futures aan de Universiteit Utrecht, schetst hoe ‘circus’ van het tripartiete overleg van de SER tussen werkgevers, werknemers en deskundigen nog altijd doorgaat, in afwachting van de nieuwe protagonisten. Hajer roept ons op ambitieus te zijn en om in te zien dat het twee voor twaalf is. “Als de overheid verschijnt wanneer ze iets gaan doen tégen mensen, dan gaat de democratie kapot.” Hajer zegt dat de ambtenaren die in de zaal zitten, ‘met voelhoorns in de maatschappij’, nu kwetsbaar zijn. Hij bepleit dat rijksambtenaren meer in het land moeten gaan werken, in Regionale Kenniscentra, met meer lokale input. Antoinet Loman, heemraad bij Waterschap Rijn en IJssel, vertelt hoe zij en haar collega-heemraad Dennis Wolsink, actief hebben geleerd hoe ze samen konden werken. Ze was vereerd met haar verkiezing tot bestuurder, maar wist ook dat er mensen met meer kennis en ervaring waren met wie ze het gesprek moest opzoeken. Niet alleen met ambtenaren, maar ook met bewoners. “Als jij het beter weet, wil ik het van jou horen, want wij zijn bezig in jouw leefgebied, waar jij woont of boert. We hebben elkaar nodig. Gun elkaar wat en laat los dat we ‘dé waarheid’ kennen.”

Het eerste panelgesprek, met Maarten Hajer, Aniek Moonen en Antoinet Loman (vlnr). Foto: Kick Smeets

Aniek Moonen, transitiekundige en klimaatactivist, bepleit dat we ‘de stem van de toekomst’ én ‘de stem van de niet-mens, de natuur’ veel meer meenemen en mensen zelf verantwoordelijk moeten maken voor de wereld van de nieuwe generatie. “We doen veel aannames over wat wel en niet kan. Vaak zijn die waar, maar als je je afvraagt hoe je naar die vraagstukken kijkt als je in 2080 zou leven, krijg je heel andere inzichten.”

“De polder faalt als compromissen voor niemand meer werken”

In het tweede panelgesprek wordt verkend wat de nieuwe waarde is die kan ontstaan. André Schaminée, partner en hoofd Social Design bij TwynstraGudde, schetst hoe hij met een ontwerpteam naar het landbouwvraagstuk heeft gekeken. Volgens hem is het stikstofprobleem het gevolg van een compromis, de PAS-regeling. “De polder faalt als de compromissen voor niemand meer werken. We blijven natuur en landbouw tegen elkaar afwegen en dat moet anders.” Hij schetste dat in een werksessie met boeren en ambtenaren, ondanks een grimmige sfeer, vooral veel overeenkomsten in waarden werden gevonden wanneer ze naar ‘de lange lijnen’ keken. “Alles wat niét bijdraagt aan die lange lijnen, moet je niet doen.”

Karin Geuijen is lector netwerksamenwerking aan de Hogeschool Utrecht en onderzoeker Bestuurs- en Organisatiewetenschappen aan de Universiteit Utrecht. Ze reflecteerde in het boek op de co-creatieve democratie. “De co-creatieve democratie is heel interessant, maar de vraag is wel: hebben we wel een gedeeld beeld over waar we naartoe willen? Bij natuur en landbouw kom je er misschien nog wel uit. Maar bij asiel niet meer. Daar stuit je op fundamentele waardentegenstellingen. Als je oplossingen met impact wil, vraagt dat meerdere vormen van democratie en aanpassingen van wet- en regelgeving, waar politieke beslissingen nodig zijn.” Volgens haar hoeft niet alles tegelijk of landelijk en is daarom een lerend netwerk van belang.

De tweede groep panelleden deelt inzichten. Andre Schaminéé, Karin Geuijen en Marije van den Berg (vlnr). Foto: Kick Smeets

Marije van den Berg werkt als onderzoeker en adviseur aan gemeenschapskracht en beter bestuur. Ze schreef onder andere De Beleidsbubbel en hoe we die liefdevol laten leeglopen. Van den Berg zegt dat Suzanne eerder aangaf dat beloftevolle initiatieven zich veelal in de marge afspelen. “Maar voor veel mensen is de Rijksoverheid juist de marge. Als je gemeenschapsdemocratie serieus wil nemen, moet je daar ook positie in nemen.” Ze schetst dat we vergeten zijn dat samenwerking een handige manier is om dingen voor elkaar te krijgen, zeker als er veel perspectieven zijn. “Die complexiteit is altijd lokaal, want dáár ervaar je het. We kunnen dat in de praktijk prima met elkaar oplossen. Maar je lost het niet op in de sturing.”

Samen tot nieuwe inzichten komen

Na deze energieke panelgesprekken, gaan de aanwezigen in vier groepen uiteen om over verschillende vraagstukken door te praten, met de thema’s van het boek als leidraad: Kracht van het collectief, De nieuwe makers, Groeipijn en Polder 2040.

Vanuit de groep De kracht van het collectief die begeleid werd door Floor Ziegler en Teun Autier, mede-initiatiefnemers van het Huis voor Actief Burgerschap en auteurs van Een Wereld van Gemeenschappen, werd teruggekoppeld dat er vanuit een casus is gesproken over de ‘drie-partijen-problematiek’. De driehoek samenleving-overheid-bedrijfsleven moet erkend worden. In de groepsdiscussie is gesproken over hoe je die drie eilanden bij elkaar brengt.

In groepen worden inzichten opgedaan en aan de overige aanwezigen teruggekoppeld. Met de klok mee: Teun Autier in gesprek, Nadya Aboyaakoub-Akkouh deelt haar inzichten, de opbrengst uit de groep Polder 2040 wordt opgetekend en Willemien Vreugdenhil over de inzichten van De Nieuwe Makers. Foto’s: Kick Smeets

Charlotte Moolenaar en Nurhan Abujidi spraken met hun groep over ‘Polder 2040’ en de vraag die opkwam was: is die polder dan überhaupt klaar? Het is belangrijk om de technische- of systeemoverheid in verbinding te brengen met de organische overheid. En verbeelding kan daarbij helpen, bijvoorbeeld door een stoel bij een overleg neer te zeggen die ‘de toekomst’ vertegenwoordigt en die een stem te geven in het gesprek. Belangrijk voor een perspectief in 2040 is vooral ook dat je scherp krijgt waar je naartoe wil. Abujidi, lector bij Zuyd University of Applied Sciences, vat de discussie in deze groep nog bondiger samen: “Give power back to the people!”

In de groep Groeipijn, begeleid door Wim Oosterveld en Nadya Aboyaakoub-Akkouh, wethouder in Amersfoort en uitgeroepen tot Beste Lokale Bestuurder in 2023, werd gesproken over de integrale aanpak, met als casus het Bouwdepot. Conclusies uit het gesprek waren dat er meer aandacht moet zijn voor het stimuleren van leren en lerend vermogen. “Daar wordt het beleid beter van en dat beleid is vervolgens weer dienend.” Dan is de cirkel rond en is er een wederkerigheid tussen systeem en praktijk.

Willemien Vreugdenhil en Martin Schulz (NSOB) koppelden terug uit de vierde groep waarin De Nieuwe Makers centraal stonden. Zij vinden dat je opgaven gemeenschappelijk moet maken. Willemien: “Als je met de lijn of met hiërarchie te maken hebt, wordt het vaak ingewikkeld. Maar als je in vormen van dilemma’s spreekt en van het afpellen van vraagstukken, dan kun je als nieuwe makers wellicht wel slagen. Maar het nieuwe maker-zijn is een specialisme, een professie. Je moet echt in je organisatie borgen dat grenswerkers een belangrijke groep zijn om in je organisatie in te zetten.” Daarnaast ging het in de discussie veel over het ‘jij-zij’-gevoel en het belang van het verdragen van je eigen ongemak wanneer het schuurt.

Niet één, maar twee

Koen Haer overhandigt een eerste exemplaar aan Floor Ziegler. Foto: Kick Smeets

Dan is het moment aangebroken om het eerste exemplaar, of eigenlijk de eerste exemplarén, te overhandigen. Als opdrachtgever presenteert Koen zijn eerste exemplaar van De Polder is Dood, Leve de Polder aan Floor Ziegler. Suzanne Potjer overhandigt haar eerste exemplaar aan wethouder Nadya Aboyaakoub-Akkouh. Na dit feestelijke moment nodigt Koen de aanwezigen uit om hier en elders, het gesprek aan te gaan over de nieuwe polder. Daarom, licht hij toe, krijgen de aanwezigen niet één, maar twee exemplaren van het boek mee. “We horen graag terug hoe jullie het boek hebben ervaren hoe het jullie helpt.”

…En Suzanne Potjer presenteert een eerste exemplaar aan Nadya Aboyaakoub-Akkouh. Foto: Kick Smeets

Christopher dankt Koen en de aanwezigen en rondt af, maar niet voordat hij het slotwoord gunt aan Suzanne Potjer. Haar uitspraak dat ze zowel bezorgd als hoopvol is, deed hem denken aan een uitspraak van de Tsjechische politicus Václav Havel: “Hoop is niet de verwachting dat iets goedkomt, maar het intrinsieke geloof dat wat je doet betekenis heeft, ongeacht de uitkomst.”

Suzanne bedankt nogmaals de mensen die het boek mogelijk hebben gemaakt. Tot slot benadrukt ze dat ze inderdaad oprecht bezorgd is. “We moeten écht op andere manieren gaan denken. Als we daarin slagen, dan zijn de stappen wellicht minder groot dan ze nu lijken en is er ook ruimte om lessen mee te nemen.” Ze bepleit dan ook niet zozeer een revolutie als wel een polder-evolutie. “Die polder groeit op oude grond. Help elkaar. We hebben elkaars puzzelstukjes.”

Suzanne rondt af met zorgen, maar vooral ook hoop. Foto: Kick Smeets

Nieuwsgierig geworden naar het boek? Wil jij ook aan de slag met en in die nieuwe polder? Op de website levedepolder.nl kun je je inschrijven voor de nieuwsbrief en een digitaal exemplaar van De Polder is Dood, Leve de Polder downloaden. Wil je graag een fysiek exemplaar? Dat kan ook, voor een zeer schappelijk bedrag voor verzending, kun je het boek bestellen. Wil je méér exemplaren bestellen, omdat je vindt dat je hele team eigenlijk met deze inzichten aan de slag moet? Dat juichen we graag toe. Neem contact met ons op via [email protected] om afspraken te maken voor bulkbestellingen of voor inlichtingen over presentaties en lezingen.

Hebben? Ga naar www.levedepolder.nl! Foto: Kick Smeets